من قدردان حق داران خود هستم و نمى توانم نسبت به کسانى که حق یا حقوقى بر من دارند، بى تفاوت باشم و وظایفم را نسبت به آنها انجام ندهم.رعایت حقوق افراد به ویژه حق داران ، جزئی از شخصیت انسان هاى شریف است. در آئین ما همه حقوقى بر یکدیگر دارند:حاکم بر مردم و مردم بر حاکم؛والدین بر فرزندان و فرزندان بر والدین؛معلم بر دانشجو و دانشجو بر معلم؛خریدار بر فروشنده و فروشنده بر خریدار و غیره؛ بنابراین همه باید مواظب حقوق یکدیگر باشند.حقوق جزئی از پیکره دین و منشأ قوانین و بسیارى از احکام و باید و نبایدهاست.منشأ آن هم الاهى است زیرا این خداست که منشأ تشریع و تعیین حقوق است و آنچه را هم تشریع فرموده منطبق بر فطرت انسان و مصالح اوست.منابع تعیین این حقوق نیز قرآن و روایات معصومین است.یکى از مهم ترین حق داران بر ما والدین هستند. پیامبر(ص)فرمود:حق پدر بر تو اینست که تا زنده است او را اطاعت نمایی؛ و اما حق مادر؛هیهات هیهات! اگر به عدد ریگ های بیابان و قطره های باران در خدمت مادر باشی معادل با یک روز که در شکم او بودی نمی باشد…
یکى از منابع حقوقى که از افتخارات اسلام است عهدنامه امیر مومنان (ع) با مالک اشتر است هنگامى که او را براى حکومت مصر تعیین نمودند که در طول این چهارده قرن به زیبائى و صلابت آن،متنى نیامده است و در نهج البلاغه قسمت نامه ها آمده است.رساله دیگر حقوقى اخلاقى، رساله اى است از امام سجاد علیبن الحسین(ع)که حقوق مختلفى را بیان می فرماید که أن هم از افتخارات آئین ماست که در منابع اصلى روائى ما مثل من لا یحضره الفقیه و خصال صدوق آمده است.حضرت در این رساله به صورت عمیق و گسترده انسان را مورد توجه قرار داده و تمام ابعاد زندگی و روابط او را با آفریدگار و خویشتن و خانواده و جامعه و حکومت و معلم و دیگر کسان در نظر گرفته و آنگاه حقوق و واجباتی برای او مقرر فرموده و او را مسئول رعایت و پاسداری از آنها قرار داده است تا بدان وسیله بنیاد جامعه اسلامی به تمام و کمال ایجاد شود:…در این رساله به بررسی حقوق و وظایف انسان در هفت دسته پرداخته شده همچون حق خداوند، حق نفس و اعضای بدن، حق افعال عبادی، حق حاکم و مردم ، حقوق خویشاوندان، حقوق برخی اصناف اجتماعی،حق مالی که در مجموع ۵۱ حق را تشکیل مى دهد…
آنها که بر ما حقى دارند طبق بیان امام سجاد(ع) عبارتند از:خدا، پیامبر، امام، والدین ،همسر، فرزند، مردم، مومن، کافر، نیازمند، خویشاوند، همسایه، شهروند، یتیم، طبیعت، که با این عناوین از آنها یاد شده است:حق خدا، حق نفس،حق زبان، حق گوش، حق چشم،حق دست، حق پا، حق شکم، حق عورت، حق نماز، حق حج، حق روزه، حق صدقه، حق قربانى،حق حاکم ، حق معلم،حق مولىٰ، حق رعیت، حق دانشجویان و متعلمان،حق همسر، حق بردگان، حق مادر،حق پدر، حق فرزند، حق برادر،حق نیکى کننده به تو، حق مؤذن،حق امام جماعت، حق همنشین، حق همسایه، حق رفیق، حق شریک،حق سرمایه و مال، حق وامخواه، حق معاشر(هم صحبت و طرف گفتگو)،حق دشمن بر تو و حق تو بر دشمن،حق مشورت خواه، حق مشورت دهنده، حق نصیحت خواه،حق ناصح، حق بزرگسال،حق کوچک سال، حق مطالبه گر،حق مسئول، حق شاد کننده تو، حق جفا کننده به تو، حق همدین، حق اهل ذمّه.
آشنائى با این حقوق تا اندازه زیادى ما را نسبت به وظائفى که بر عهده داریم ، حساس نموده و رعایت آنها یک فضاى مهر و صمیمى را بین افراد ایجاد خواهد نمود. براى نمونه به فرازى از آن در مورد حق معلم در رساله حقوق امام سجاد(ع) توجه مى کنیم: و اما حق پدر علمى تو و استادت، تعظیم او و احترام مجلس اوست که خوب به او گوش کنى و بدو رو کنى و به او یارى دهى براى خودت تا آنچه را نیاز دارى به تو بیاموزد به اینکه عقل خود را خاص او سازى و فهم و هوشت را به او پردازى و دل خود را بدو دهى و خوب چشمت را به او اندازى به سبب ترک لذات و صرف نظر نمودن و کم کردن از شهوات. و بدان که در هر چه به تو آموزد باید رسول او باشى و آن را به نادانان برسانى و بر تو لازم است که این رسالت را بخوبى از طرف او ادا کنى و در ادایش خیانت نورزى و خوب بدان بپردازى که عهده دار هستى…، غیر از رعایت وظایف خاص نسبت به هریک از آنها، یک وظیفه عام و مشترک، دعا و طلب آمرزش است که باید براى حق داران خویش انجام دهیم چنانکه در این دعا آمده است: اللهم اغفر لنا و لوالدینا و لوالدی والدینا و لمن وجب حقه علینا و لمن وصینا بالدعاء و لمن علمنا خیرا او تعلم منا علما و لجمیع المومنین و المومنات واجزهم بالحسنات احسانا وبالسیئات غفرانا.
————
١.مستدرک الوسائل،کتاب نکاح، باب ٧٠، ص۶٢٨.
