وقت است اگر به دعوت اُدْعونى اَستَجِب /دستى برآوریم به درگاه کبریا/یا رب به حق نقطه اِنّى اَنَا الغَفور/ کاندر بسیط مرکز عالم نیافت جا/یا رب به حق آیت لاتَقنُطوا که هست/سرمایه سعادت و پیرایه رجا/یا رب به دعوتى که اجابت قرین اوست /یا رب به حاجتى که کند لطف تو روا/یا رب در آن زمان که تو مانى و ما و بس /رحمت کنى و باز نگیرى ز ما عطا… به حق اورا سیدالساجدین و زین العابدین خوانده اند که سرور ساجدان و زینت عابدان بود و آموزگار مناجات های پرشور و پر معنا و سرشار از معنویت و عبودیت برای وصول به قله های لقاء. مجموعه دعاها و مناجات های آن حضرت با نام صحیفه سجادیه پس از قرآن مجید و نهج البلاغه بزرگترین و مهمترین گنجینه گرانبهای حقایق و معارف الهی به شمار است به گونه اى که اخت القرآن و انجیل اهل بیت و زبور آل محمد(ص) لقب گرفته است.در ادعیه امام سجاد(ع)دانش و نور الهی موج میزند و بوی خوش تعالیم قرآن و روایات نبوى به مشام جان میرسد و نمونه اى از سوز و گداز انسان متعبدى است که جانش مشتاق مشاهده جمال جمیل حق است و با زیباترین کلمات این ارادت و شوق را در قالب دعا و مناجات آشکار مى سازد. در مدرسه صحیفه نورانى امام، ادب عبودیت و خدمت ربوبیت و معارف ناب و محاسن آداب و اخلاق و شیوه رهایی از زندان مادیات را مى آموزیم که قرن ها بهترین آموزگار مناجاتیان بوده است…
صحیفه سجادیه معروف، شامل پنجاه و چهار دعاست؛ بعدها بقیه دعاهای امام هم جمع آورى گردید ودر “صحیفه جامعه سجادیه” حاوى ٢٧٠ دعا و مناجات از حضرت سجاد(۴) شد١.عظمت کار امام از آن جهت است که توانست در قالب دعا و مناجات ، یک دور فرهنگ دینى را تبلیغ نماید. تنها یکی از دعاهای صحیفه سجادیه دعای مکارم الاخلاق است که از ۲۲ فراز تشکیل شده که ضمن هر فراز با درخواست آراستگی به برخی از اخلاق پسندیده یا طلب دوری از بعضی رذائل اخلاقی، ارزشها و ضدارزشهای اخلاقی را معرفی فرموده که حاوى معارف بلندى در تربیت و تهذیب نفس و کرامت های اخلاقى و سیر ایمان و کمال و یقین تا نیکوترین نیتها و عملها و رسیدن به حالات معنوى و نهادینه شدن اوصاف اخلاقی است٢.دیگر یادگار امام زین العابدین(ع)، دعای ابوحمزه ثُمالى است که شبچراغ مناجاتیان در سحرها به ویژه اسحار نورانى ماه رمضان است. روایتکننده دعا، ابوحمزه ثُمالی از یاران امام سجاد(ع)است و به همین دلیل به این نام شهرت یافته است و مى گویدامام در شبهای ماه رمضان بیشتر شب را به نماز میپرداختند و هنگام سحر این دعا را میخواندند.این میراث بسیار گرانقدر بهترین معلم در شیوه مناجات و راز و نیاز انسان با پروردگار است که با عبارت«إِلَهِی لا تُؤَدِّبْنِی بِعُقُوبَتِکَ» آغاز و به جمله «وَ رَضِّنِی مِنَ الْعَیْشِ بِمَا قَسَمْتَ لِی یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ» به پایان مى رسد٣.در گنجینه مفاهیم آن افزون بر دروس خداشناسی،معادشناسی و تأکید مقام نبوت و امامت، جامعترین خواستههای هر فرد مؤمن برای سعادت دنیوی و اخروی بیان گردیده است٢.
تامل در فهرست دعاها و مناجات های صحیفه سجادیه نشان مى دهد که آن حضرت همه اوقات شبانه روز و ماه و سال به ویژه روزهای خاص را برای نیایش با پروردگار در نظر و برای هریک دعا یا مناجاتى داشته است؛ همچنین نیایش هائى برای همه حالات انسان در نشیب و فرازهای زندگى و شدائد و بیمارى ها و حوادث و خشکسالى و طلب باران و هنگام عذرخواهى و درخواست توبه و حسن عاقبت و دیگر حاجت ها بیان نموده و نیز دعاهائى برای مرزبانان، فرزندان، همسایگان و دوستان را تعلیم داده اند.نیک است با یکی از فرازها و مناجات های این صحیفه نورانى کلام را متبرک نمائیم:”…وَ انْظُرْ إِلَیّ وَ انْظُرْ لِی فِی جَمِیعِ أُمُورِی، فَإِنّکَ إِنْ وَکَلْتَنِی إِلَی نَفْسِی عَجَزْتُ عَنْهَا وَ لَمْ أُقِمْ مَا فِیهِ مَصْلَحَتُهَا، وَ إِنْ وَکَلْتَنِی إِلَی خَلْقِکَ تَجَهّمُونِی، وَ إِنْ أَلْجَأْتَنِی إِلَی قَرَابَتِی حَرَمُونِی، وَ إِنْ أَعْطَوْا أَعْطَوْا قَلِیلًا نَکِداً، وَ مَنّوا عَلَیّ طَوِیلًا، وَ ذَمّوا کَثِیراً. فَبِفَضْلِکَ اللّهُمّ فَأَغْنِنِی وَ بِعَظَمَتِکَ فَانْعَشْنِی، وَ بِسَعَتِکَ فَابْسُطْ یَدِی، وَ بِمَا عِنْدَکَ فَاکْفِنِی.اللّهُمّ صَلّ عَلَی مُحَمّدٍ وَ آلِهِ وَ خَلّصْنِی مِنَ الْحَسَدِ وَ احْصُرْنِی عَنِ الذّنُوبِ وَ وَرّعْنِی عَنِ الْمَحَارِمِ وَ لَا تُجَرّئْنِی عَلَی الْمَعَاصِی وَ اجْعَلْ هَوَایَ عِنْدَکَ وَ رِضَایَ فِیمَا یَرِدُ عَلَیّ مِنْکَ وَ بَارِکْ لِی فِیمَا رَزَقْتَنِی وَ فِیمَا خَوّلْتَنِی وَ فِیمَا أَنْعَمْتَ بِهِ عَلَیّ وَ اجْعَلْنِی فِی کُلّ حَالَاتِی مَحْفُوظاً مَکْلُوءاً مَسْتُوراً مَمْنُوعاً مُعَاذاً مُجَاراً”.
پروردگارا ! مرا به خلق خود وا مگذار؛ بلکه خود به تنهائی حاجتم را برآور و کار مرا به عهده گیر، و مرا منظور نظر خود ساز و در همه کارهایم با چشم لطف بنگر؛ زیرا اگر مرا به نفس خود واگذاری از اداره آن فرو مانم و آنچه را که صلاح نفس من در آن است بر پا ندارم، و اگر مرا به خلق خود واگذاری، روی بر من ترش کنند و اگر بر عهده خویشانم موکول کنی محرومم سازند؛ و اگر عطا کنند عطائی کم و بی برکت دهند و منّت فراوان نهند و نکوهشی بسیار کنند؛خدایا پس به فضل خود بی نیازم کن؛ و بدست عظمتت زیر بازویم را بگیر و بر پایمدار؛ و به توانگری خود دستم را گشاده ساز و به رحمتت بی نیازم کن؛ خدایا بر محمد و آلش رحمت فرست و مرا از حسد برهان و از گناهان بازدار و از کارهای حرام توفیق پرهیز بخش و بر ارتکاب معاصی دلیرم مکن و مرغ دلم را در شاخسار لطف و رحمت خود به پرواز درآور و به هر شهد و شرنگ که از جام تقدیر تو به کامم در آید، شادم ساز!
————-
١.قم؛موسسه پژوهشى امام مهدى(ع)، محمدباقر موحد ابطحى. ٢.صحیفه سجادیه،دعای بیستم. ٣. مفاتیح الجنان، دعای ابوحمزه ثمالى. ۴. صحیفه سجادیه،دعای بیست و دوم.
