آموزگار مناجات خود خداست که دوست مى دارد انسان ها با او صمیمانه و با واژه “ربنا” و “ربِّ” و ” اللهمّ”، راز و نیاز و عرض حاجت کنند؛لذا در حدود هفتاد ربّنای قرآن، گونه اى از همسخنى با مولای مهربان ، آموزش داده مى شود و نیز حاجات و خواسته هاى متنوع انسان ها مطرح مى گردد. در این دعاهای صمیمانه، بنده شرایط خود را مى گوید و در ادامه آن، خواسته های خود را که سعادت این جهانی و آن جهانى است، ارائه مى نماید:”اى پروردگار ما، ما به تو ایمان آوردهایم پس گناهان ما را بیامرز و ما را از عذاب جهنم مصون بدار”(رَبُّنا اِنَّنا امَنّا فَاغْفِرْلَنا ذُنُوبَنا وَ قِنا عَذابَ النّارِ)١؛ و یا: “ای پروردگار ما! ما ندای منادی تو را که مردم را دعوت میکرد که به خدای یگانه ایمان آورید، شنیدیم و ایمان آوردیم؛ اى پروردگار ما، گناهان ما را بیامرز و از بدی های ما در گذر و آنها را بپوشان و ما را با نیکوکاران قرار ده و جان ما را با آنان بستان!(رَبَّنا اِنَّنا سمَِعْنا مُنادِیاً یُنادی لِلاْیمانِ اَنْ امِنُوا بِرَبَّکُمْ فَامَنّا؛رَبَّنا فَاغْفِرْلَنا ذُنُوبَنا وَ کَفَّرْ عَنّا سَیّئاتِنا وَ توَفَّنا مَعَ الاْبْرارِ)٢.
در نجواها و گفتگوهای قرآنى، این چنین است که دعا کننده، ابتدا معبودش را مى ستاید و به صفات حمیده و قدرت لایزالش توصیف مى کند،آنگاه خواسته های خود را مطرح مى نماید.این شیوه چنانکه بعداً خواهیم دید،در دعاها و مناجات های پیشوایان دین هم رعایت شده است : “همانا تو ای پروردگار ما، رئوف و مهربانى”(رَبَّنا اِنَّکَ رَئوُفٌ رَحیم)٣؛”پروردگار ما ، حقیقتاً تو عزیز و حکیم ، غالب و مصلحت دانی”( رَبَّنا اِنَّکَ اَنْتَ الْعَزیزُ الْحَکیمُ)۴؛و نیز: “پروردگار ما، آنچه را در پنهان و آشکار عمل مى کنیم تو مى دانى و هیچ کار و هیچ چیز در آسمان و زمین بر خداوند پوشیده نیست”(رَبَّنا اِنَّکَ تَعْلَمُ ما نَخْفی وَ ما نُعْلِنُ وَ ما یَخْفی عَلَی اللِّه مِنْ شَیءٍ فِی اْلاَرْضِ وَ لافِی السَّماِء)۵؛ ” اى پروردگارما، این تو هستی که روز قیامت- روزی که در آن شکى نیست- همه بندگانت را جمع میکنى و خداوند خُلف وعده نمى نماید”( رَبَّنا اِنَّکَ جامِعُ النّاسِ لِیَوْمٍ لا رَیْبَ فیِه اِنَّ اللهَ لایُخْلِفُ الْمیعادَ)۶.
پس از آن ستایش ها نوبت به خواسته ها می رسد که هر نوع خواسته ای را شامل می شود همچون: آمرزش خود و والدین و مومنان: “پروردگار ما ! مرا و پدر و مادر مرا و همچنین مومنین را در روز حساب بیامرز( رَبَّنا اغِْفرْلی وَلِوالِدَیَّ وَ لِلْموْمِنینَ یَوْمَ یَقَومُ الْحِسابُ)٧ ؛ گشایش در روابط داخلی امور مومنان:”پروردگارما! دری از رحمت به سوی ما و قوم ما بگشا که راه تو راه حق است و تو بهترین گشاینده ای”( رَبّنا افْتَحْ بیننا وَ بَیْنَ قَوْمِنا بِالْحَقَّ وَ اَنْتَ خَیْرُ الْفاتِحینَ)٨؛ تقاضای صبر و شکیبائى و ثبات قدم و پیروزی بر کافران:”پروردگار ما! به ما صبر و شکیبایی به ما عنایت کن و قدم های ما را ثابت و استوار گردان و بر کفار پیروزی بخش”( رَبَّنا اَفْرِغْ عَلَیْنا صَبْراً وَ ثَبَّتْ اَقدامَنا وَ اَنْصُرْنا عَلَی الْقَوْمِ الْکافِرینَ)٩؛ تقاضای نجات از عذاب:”پروردگار ما ! عذاب را از ما دور بگردان و برطرف ساز که ما گرویدگان به تو هستیم”(رَبّنَا اَفْرِغْ عَلَیْنا صَبْراً وَ تَوَفَّنا مُسْلِمینَ)١٠؛ تقاضای مائده آسمانى: “پروردگار ما ! از آسمان برای ما مائده و غذایی فرست که بر ما و آیندگان ،روز عید باشد”(رَبَّنا اَنْزِلْ عَلَیْنا مائِدَهً مِنَ السَّماِء تَکُونُ لَنا عیداً لاَِوَّلِنا وَ اخِرِنا)١١؛ نجات از دست ستمکاران: “پروردگارما! ما را از دست ستمکاران این قریه نجات ده و راه فرج و نجاتی به ما بنما و یار و مددکاری برای ما بفرست که از جانب تو یاور ما باشد”(رَبَّنا اَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْیَهِ الظّالِمِ اَهْلُها وَ اَجْعَلْ َلنا مِن لَدُنْکَ وَلِیّاً وَ اجْعَلْْ لَنا مِنْ لَدُنْکَ نَصیراً)١٢.
این “یارب”، “یا رب” گفتن ها و “ربّنا” خواندن های قرآنی ،کم کم ورد زبان مناجیان و نیایشگران خواهد شد و تبدیل به یک رفتار و عمل همیشگی آنان گشته و هماره با معبود خویش ،همسخنى و عرض نیاز مى کنند و در زبان شعری نیز روان و شیوا با پروردگار خویش راز و نیاز مى نمایند: یارب مکن از لطف پریشان مارا/ هر چند که هست جرم و عصیان مارا/ ذات تو غنی و ما همه محتاجیم/محتاج به غیر خود مگردان مارا !…یارب تو چنان کن که پریشان نشوم/ محتاج به بیگانه و خویشان نشوم/ بی منت خلق ، خود مرا روزی ده/ تا از در تو بر در ایشان نشوم…
——————
١. آل عمران/١۶. ٢.آل عمران/١٩٣. ٣.حشر/١٠. ۴.ممتحنه/۵. ۵. ابراهیم/٣٨. ۶. آل عمران/٩. ٧. ابراهیم/۴١. ٨. اعراف/٨٩. ٩.بقره/٢۵٠. ١٠. اعراف/١٢۶. ١١.مائده/١١۴. ١٢. نساء/٧۵.
