راز و نیاز و نجوا و گفتگوى پنهانى و عرض حاجت و شکرانه را مناجات گفته اند ؛ به ویژه که این حالات با خداوند کریم باشد و در خلوت و تاریکی شب ها و سحرها انجام گیرد، و دربردارنده إنابه و توبه و روی آوردن به بارگاه حضرت ذوالجلال باشد؛ این نجواها جلوه های زیبائى را مى آفریند که وصفش در توان هر قلمى نیست!: قلبى مالامال از شوق وصال ، چشمى نمناک از قصور و تقصیر، زبانی گویا به پوزش و ستایش در خلوت شب و سکوت سحرگهان،خواب را رها کرده و به همسخنى با محبوب جهان پرداخته است: شب خیز که عاشقان به شب راز کنند/گرد در و بام دوست پرواز کنند/ هر جا که دری بود به شب دربندند/ الّا در دوست را که شب باز کنند!…سخن گفتن با خالق عظیم هستى در توان هر زبانى نیست و آداب ها دارد که از آداب دانان باید راه و رسم آن را آموخت. آموزگاران مناجات، همان پیشوایان ربانى و فرستادگان الهى اند که به تعلیم او درجات معرفت را طى کرده اند…
پیامبران و پیشوایان حق ، همگى با مناجات، مأنوس و اهل نیایش و نجوا بوده اند.از آدم ابوالبشر تا حجت منتظر نیایش ها و مناجات هائی داشته اند که همان مناجات ها راهنمای ما در مناجات با حق است.اگر نبود مناجات های آنان، سخن گفتن ما با خدا،بسیار ساده و عادی و ابتر مى شد و از بیان شیوا و عرفان والا و ادبیات متعالی، خالى مى گشت. مناجات های چهل شبانه موسى(ع)در کوه طور، مناجات های داوود(ع)در کتاب زبور؛ مناجات های پیامبر اکرم(ص)و نیایش های قرآنى،مناجات های امیرمومنان(ع)در مسجد کوفه و دعاهای وارده از ناحیه آن حضرت که در صحیفه علویه گردآورى شده،دعای عرفه سیدالشهداء(ع)، مناجات های خمس عشر امام سجاد(ع) و ادعیه آن حضرت (صحیفه سجادیه که زبور آل محمد نام گرفته است)، دعای گرانسنگ ابوحمزه ثمالی ، مناجات های دیگر ائمه تا دعاها و مناجات های حضرت بقیه الله(ع) در مجموعه صحیفه مهدویه، نمونه هائى از میراث مناجاتى ماست.
واژه “مناجات”در قرآن بکار نرفته ولی مفهوم و ریشه هاى آن در عباراتى مانند «نجواکم»، «ناجیتم» و «نداءً خفیا»به کار رفته است. دعا و مناجات ،هر دو خواندن و عرض حاجت به خداست و تفاوت آنها به حالت بنده در صحبت با خدا مربوط مى شود و مناجات نوعاً فردی و خصوصى در خلوت و به گونه رازگوئى و نجوا مربوط مى شود ؛ در حالیکه دعا به معنای خواندن و ندا کردن است و مى تواند در جمع و به طور گروهى هم خوانده شود. خداوند در قرآن مناجات هایی را از زبان پیامبران، فرشتگان و بندگان صالح خود که بیشتر با کلمه «ربنا» آغاز شده، بیان کرده است. از مناجات های مشهور پیامبران در قرآن میتوان به داستان حضور موسی(ع) در کوه طور و مناجات چهل شبانه او با خداوند،مناجات یونس(ع) در تاریکی های دریا و در شکم ماهی با پروردگار خود،مناجات یوسف (ع) با خداوند در تنگناهایی که گرفتار آن شده بود و در زندان، مناجات های ابراهیم(ع) در میانه آزمایشات الهی و مناجات های داوود(ع) در زبوراشاره کرد. آیاتى از سوره آل عمران نیز از جمله مناجات های معروف قرآن از زبان بندگان می باشد.
مناجات هاى پیشوایان نیز همچون دعاهای آنها،گنجینه های بزرگى از معارف الاهى به ویژه معرفه الله است. تأمل در عبارات و مفاهیم هر دو، کلیدهائى از شناخت حضرت حق را در قالب اسماء و صفات جمال و جلال و مقام سبوحیت و قدوسیت و تنزیه و تقدیس به دست متعمقان در معارف الاهیه مى دهد.این است که این دعاها و مناجات ها مدرسه معرفه الله است و هرکس خود را از این مائده معنوى محروم نماید و از این مدرسه چیزی نصیبش نشود، به تمام معنای کلمه محروم مانده است. آشنایی با این گنجینه و معرفی برگزیده های آن و ذکر نکاتى برجسته از معارف مندرج در آنها به راه نشانى اساتیدى که بهره هائى به ارشادات ائمه علیهم السلام،نصیب شان شده است،هدف این وجیزه است که امید است با عنایات حضرت حق و توجهات حجت حق(عج)، برای خوانندگان،موجب زیادتى در معرفت و ارادت به ساحت قدسی ربّ الارباب گردد. بمنّه و کرمه والحمدلله رب العالمین…
