وقتی محبت خدای مهربان در دل انسان جای گرفت ، دوست دارد گوشه خلوتى پیدا کند و با او راز و نیاز نماید؛ مأنوس شود و راز دل گوید؛عبادت کند و یاد او نماید؛نامش ببرد و صفاتش را بخواند؛ وقتى این محبت شعله ورتر مى شود که درمى یابد،خدایش نیز طالب این أُنس است ! آری،خدائی که از أنس زیبایش با ما در نیایش های پیشوایان دین این گونه یاد شده است: اى مونس و آرام بخش دلها!(یا اَنیسَ الْقُلُوبِ)؛اى مونس آن کس که مونسى ندارد(یا اَنیسَ مَنْ لاْاَنیسَ لَهُ!)؛اى مونس پاکان و برگزیدگان (یا اَنیسَ الاَْصْفیاءِ)؛ اى مونس آنان که به یادت هستند و تو را یاد مى کنند(یا اَنیسَ الذّاکِرینَ)؛ اى کسى که خواستارانت به تو انس گیرند و آرام یابند(یا مَنْ بِهِ یَسْتَاءْنِسُ الْمُریدُونَ)؛ اى مونس خواهندگان( اَنیسَ الْمُریدینَ)؛اى بهترین کسى که با او انس گرفته مى شود(یا خَیْرَ الْمُسْتأنِسینَ)؛اى بهترین همدم و مونس(یا خَیْرَ مونِسٍ وَاَنیسٍ)؛ اى مونس من به هنگام و حشتم(یا مُونِسى عِنْدَ وَحْشَتى)؛ اى کسى که مرا آرامش و قرار بخشیدى( یا مَنْ انَسَنى وَاوانى)….
اُنس یعنى آرام و قرار یافتن قلب بر اثر نزدیک شدن به کسى که یارى مخلص است ؛ و مهربان تر از خدا کیست که آرام بخش دل انسان باشد! طبیعى است هرکس خواهان اُنس با کسى باشد، باید رفتارش را محبوب او نماید تا این أُنس محقق شود.امیرمومنان(ع) فرمود: خدا به حضرت موسی وحی کرد: هر کس، دوستی را دوست دارد به او اُنس میگیرد و هر کس به دوستی اُنس گرفت؛ سخن او را تصدیق میکند و به کردارش خوشنود میشود … ای موسی!من، تنها به محبّانم اختصاص دارم”١؛و در دعای کمیل فرمود:” آقا و سید و مولای من! گیرم که به عذابت صبر کردم، چگونه توانم بر فراقت شکیبایی ورزم؟”٢. اساسی ترین راه برای انس با خدا، ذکر و یاد اوست ،نخست در قلب و بعد بر زبان. خداوند با ذاکران، مأنوس مى شود. ذکر ،کلید انس است(الذکر مفتاح الانس).در دعای جوشن کبیر مى خوانیم: یا حبیب الباکین، یا ولیالمؤمنین، یا انیس الذاکرین، یا منجی الصادقین٣. بنابر این یکی از راههای انس با خدا انس با یاد خداست؛انس با ذکر قلبی و ذکر زبانى است.
این أنس،آرام آرام او را به مناجات و عبادت و نیایش شبانه و دعا مى کشاند و آتش این اُنس را شعله ورتر مى کند. نماز ، مهمترین عبادت در جهت یاد خداست و به عنوان خلوتگاه میان خدا و انسان یاد میشود. نماز ، بلندترین مصداق ذکر است که خدای انیس ،اجازت حضور به مونستن داده است و آنها را مى پذیرد: ” و نماز را برای ذکر من ، بپا دار(أقم الصلوه لذکرى)۴. دیگر از مصادیق أنس با خدا،مأنوس شدن با کلام اوست ؛ قرائت قرآن که کتاب خدا و کلام خداست ،در تقویت أنس،بسیار موثر است؛ دیگر خواندن اذکارى چون سبحان الله، لا اله الا الله ،لا حول و لا قوه الا بالله و تسبیحات اربعه(سبحان الله والحمد الله و لااله الا الله و الله اکبر)به صورت آشکار و با زبان و نیز در دل از مصادیق ذکر است که راهى موثر برای أنس است. تسبیحات حضرت زهرا سلام الله علیها در بعد از نمازها و در دیگر زمان ها از مصادیق ذکر کثیر است که در قرآن بدان سفارش شده است.
اما انسان معارفى از موانع أنس با خدا نیز کناره مى گیرد که بزرگ ترین مانع دنیادوستی و جاگرفتن محبّت دنیا در دل است. به هراندازه که اُنس با دنیا قوّت یابد، از اُنس با خدا کاسته میشود. امام کاظم(ع)فرمود: “هر عالم و دانشمندی که فریفته دنیا باشد، خداوند حلاوت و شرینی محبت و مناجاتش را از دل او بیرون کند”۵. اما هرگاه دنیا وسیلهای شود که با کمک آن بتوان به دستورات خدا عمل نماید، و رضای او را جلب کند، تبدیل به بهترین وسیله برای ایجاد رابطه ای دوستانه با خدا میشود۶. مانع دیگر در مسیر أنس با خدا، آلوده بودن روح و نفس به گناهان و آلودگى هاست. تا نفس از صفات نکوهیده پاک نگردد، لایق مقام اُنس نخواهد بود؛ زیرا مقدمه أنس ،تخلیه نفس از صفات رذیله است.برخى دیگر از موانع انس،در دعای ابوحمزه ثمالی آمده است:کوتاهی در رعایت حقوق الهی؛ کفران نعمت؛ دوری از همنشینی با علما؛ غفلت از یاد خدا؛ شرکت در مجالس لغو و بیهوده؛ شرم نداشتن از خدا٧…
—————–
١.ارشادالقلوب١٩٨/١. ٢.مفاتیح الجنان،دعای کمیل. ٣.همان،دعای جوشن کبیر. ۴.طه/١۴. ۵.تحف العقول/٣٩٧. ۶.کافى٢/۴. ٧.مفاتیح الجنان،دعای ابوحمزه ثمالی.
