بخش مهمى از زندگى هر انسانى تلاش برای معیشت خود و خانواده از طریق کسب و کار است؛ اما این کسب و کار از نظر شریعت باید شرایطی داشته باشد. یعنى انسان مجاز نیست از هر طریقى و به هر وسیله اى مال به دست آورد و به هرنوع کسب و کارى دست بزند.بعضى از کاسبی ها حلال است و بعضى حرام و بعضى هم مستحب یا مکروه یا مباح که تفصیل آن در کتب فقهى آمده است. به همین دلیل است که پیشوایان دین از انسانها خواسته اند پیش از انتخاب و ورود به کسب و کارها،آشنایی با فقه پیدا کنند تا مباد که آلوده به کسب های حرام شوند و مالی که از این طریق به دست مى آورند،حرام باشد که معیشت و خورد و خوراک حرام وقتى وارد زندگى شود تَبَعات بسیار بدی در شخصیت و رفتار آدمى خواهد گذاشت.امیرمومنان(ع) در این خصوص میفرمایند:اى جامعه تجار و معاملهگر! اول یادگیری مسائل شرعی تجارت، بعداً شروع تجارت!(یا معشرالتجار! الفقه ثم المتجر)١ و این جمله را سه بار تکرار کردند تانشان دهنده اهمیت آموختن فقه کاسبى پیش از دست زدن به کسب و کار باشد.
علاوه بر رعایت امور واجب و حرام در امر کسب و کار،نکات اخلاقى نیز توصیه شده است مثل اینکه: در معامله میانه رو باشد؛ نه حریص و نه سهل انگار؛اگر طرف معامله پشیمان شد، معامله را فسخ کند و سخت گیری نکند؛از نظر قیمت با همه خریداران یکسان برخورد کند و با یک قیمت بفروشد؛ هنگامی که جنس را تحویل می گیرد، کم بگیرد و موقعی که جنس را به کسی می دهد، بیشتر تحویل دهد؛ جنس خود را بیش از آنچه هست،تعریف نکند؛ برای کارش سوگند نخورد؛عیب جنس را پنهان نکند؛ به مقدار کم سود،راضى باشد؛در معامله کسی که مشغول معامله است،وارد نشود؛ قبل از همه به بازار،وارد و بعد از همه خارج نشود؛ نگرفتن سود از شخص مؤمن مگر به مقدار ضروری؛برخورد انسانی را در هر حال با همه کس به کار بندد و با صداقت و خوش رویی و متانت عمل کند و روزی و برکت معامله را از خدا بخواهد…
کاسب،باید کسب و کار خود را یک عبادت بداند که از آن طریق به خدا تقرب مى جوید. بکوشد از معامله گرانی باد که پیامبر اکرم(ص) فرمود:”تاجر و معامله گر امین و راست گو و مسلمان روز قیامت با شهیدان خواهد بود”؛ و فرمود:”دینار و درهم، کسانی را که پیش از شما بودند، نابود کرد و آن دو شما را هم به نابودی می کشند!”٢؛ و در بیانی دیگر فرمود:” هر امتی گوساله ای دارد (که آنان را منحرف می کند) و گوساله این امت، دینار و درهم است!”٣. امیرمؤمنان(ع) وقتى برای نظارت به بازار مى رفت،مى فرمود:”ای تاجران! از خدا طلب خیر کنید، و با سهل و آسان گیری برکت بجویید، و در جایگاه به خریداران نزدیک شوید، و به حلم و بردباری خود را زینت دهید، و از سوگند خوردن بپرهیزید و از دروغ گویی کناره گیری کنید، و از ستم به دیگران بترسید، و حق مظلومان را بپردازید، و به ربا نزدیک نشوید، و پیمانه و ترازو کامل کنید، و از اموال مردم و حق آنان کم نگذارید و در زمین مایه فساد نشوید”۴.
————–
١.الکافى١۵٠/۵ح١. ٢.همان٣١۶/۶. ٣. المحجه البیضاء٣٢٨/٧. ۴. بحارالانوار۵۴/٧٨،ح١٠٠. ۵.همان ١١/١٠٣ح۴٨. ۶. همان،٢٩۴/١٠۴ح٨. ٧.جامع الاحادیث/٢٨٩. ٨.بحارالانوار١١/١٠٣. ٩.همان٣١٣/۶۶. ١٠.همان١۶/١٠٣ح٧١. ١١.مکارم الاخلاق/١۵٠.
