تفاوت علم و عقل در چیست؟ چرا این همه بر فراگیری علم تأکید شده است؟ چرا نگاه به چهره عالم ،عبادت شمرده شده است ؟ چرا فرشتگان،زیر پای طالبان علم،بال مى گسترند و عالمان بالاترین مقام را دارند؟ پاسخ این پرسش ها را قرآن و روایات،این گونه داده اند: عقل و علم مکمل یکدیگرند؛عقل برای فهم و درک بهتر نیاز به علم دارد چنانکه یک قاضى برای صدور رأی درست ،نیاز به اطلاعات کامل از همه جوانب موضوع دارد و بدون آن آگاهى ها، قادر به قضاوت صحیح نیست. انسان ها دائماً باید بر آگاهى های خود بیفزایند تا عقل شان بر مبنای آن آگاهى ها، قضاوت کاملترى از امور داشته باشد. به همین دلیل است که قرآن مى فرماید مطالب الاهى را جز عالمان ، تعقل نخواهند نمود:” ما آن تمثیل ها را برای انسان ها بیان مى کنیم و جز عالمان آنها را تعقل و درک نخواهند نمود”وتلک الامثال نضربها للناس و ما یعقلها الا العالمون).یعنى پیش نیاز فهم صحیح بیانات الاهى نیازمند علم است، لذا باید علم آموخت تا عقل، قادر به درک و فهم امور شود…
قرآن برای بیان اهمیت و ارزش علم و عالم ،از شیوه ادبی پرسش انکارى که بیان اهمیت فوق العاده و روشنى موضوع است،مى فرماید:”آیا آنانکه مى دانند با آنانکه نمى دانند، برابرند؟!٢” یعنى پر واضح است که برابر نیستند؛ و نیز:”بشارت ده آن بندگان را، که به سخن گوش فرا داده و بهترین آن را پیروی میکنند”٣؛ اما در روایات از پیامبر اکرم(ص)آمده: “به سراغ علم و دانش بروید هر چند در کشور چین باشد”۴؛ و نیز:”زگهواره تا گور دانش بجوى”۵؛” مرکّب قلم عالمان،برتر از خون شهیدان است”۶. امیرمومنان(ع) فرمود:”هیچ عزت و افتخاری بالاتر از علم نیست”٧؛ “علم،در رأس فضیلت هاست”٨؛” ارزش انسان به علم و عقل اوست”٩؛”دو رکعت نماز عالم،از هفتاد رکعت نماز جاهل،برتر است”١٠.امام صادق (ع)فرمود: “عالمان،وارثان انبیاء هستند”١١؛ و نیز:” اگر مردم مىدانستند چه اندازه دانشطلبى اهمیت دارد در راه تحصیل آن جانفشانى مىکردند و در اعماق دریاها نیز فرو مىرفتند!”١٢؛ و نیز:”نگاه به چهره عالم،عبادت است”١٣…
این که کدام علم مورد نظر است ، طبیعى است علمى که در سرنوشت حیات دنیوى و اخروى انسان موثر است.در روایت است که:”بهترین علم،علمى است که سبب اصلاح تو شود”١۴؛ در روایت دیگر به علم سودمند و نافع اشاره شده است:”بهترین علم،علمى است که سود مى رساند”١۵ و نیازهای فردى و اجتماعى را برآورده مى سازد. در روایتى دیگر نیز به گزینش بهترین علم ها،تاکید شده است:”علم ، بیش از آن است که بتوان به تمام آن احاطه یافت پس از هر علمی بهترین آن را برگزینید”١۶.گرچه علم، به نحو عام مطلوب است و غریزه کنجکاوی انسان را ارضا میکند، امّا بعد از علم دین که مربوط به سعادت دنیا و آخرت انسان است،علوم دیگر که نیازهای مختلف انسان و جامعه را برآورده می سازند، بیشتر مورد تأکید و سفارش قرار دارند و احادیث و آیاتی که از علم تجلیل میکند و از مکانت و جلالت قدر عالمان سخن میگوید، این دسته از علوم را نیز شامل مى شود به ویژه که امروزه در جهانی که ما زندگی می کنیم، قدر و منزلت و شوکت یک ملت بسته به میزان تلاش علمی و دستاوردهای صنعتی آن ملت است…
اما مهم ترین ویژگی های عالمان را مى توان در این عناوین فهرست نمود:فروتنى: هرچه عالم تر شوید،افتاده تر باشید. انتشار علم و عدم کتمان آن: پیامبر(ص)فرمود:”کسی که علم مفیدی را کتمان نماید در قیامت دهانه هائی از آتش بر پوزه اش خواهند زد”١٧.طلب علم به خاطر خدا؛ امیرمومنان(ع)فرمود:”کسی که علم را به خاطر خدا بطلبد به بابی از آن دست نمی یابد مگر این که فرو افتادگی و ذلت نفس و تواضعش برای مردم و ترسش از خدا افزون شود”١٨. عمل به علم:”کم رتبه ترین علم آن است که در حد زبان فرو ماند و بلند مرتبه ترین علم آن است که در اعضا و جوارح ظهور یابد”١٩. و نیز عدم فریفتگى به متاع دنیوى، پرهیز از نزدیکی به سلاطین، پرهیز از فخر فروشى و تبختر؛ شهرت طلبی از طریق علم و در نهایت صالح بودن.امام عسکری (ع)فرمود:از امیرالمؤمنین(ع) سؤال شد بهترین خلق خدا پس از ائمه کیاناند، فرمود: علما به شرط آن که صالح باشند. سؤال شد بدترین آنها پس از ابلیس و فرعون و امثالهم کدامند فرمود: علما اگر فاسد باشند!٢٠…
—————–
١. عنکبوت/۴٣. ٢.زمر/٩. ٣.زمر/١٨. ۴.وسائل الشیعه١۴/١٨،بحارالانوار١٨٠/١. ۵.بحارالانوار١۵٩/١. ۶.همان١۵٨/١. ٧.غررالحکم/٨۴٠. ٨.همان۴٩/۴. ٩.همان۴٧۶/۶. ١٠.تحف العقول/٨٩. ١١.بحارالانوار١۶۴/١. ١٢.همان١٨۵/١. ١٣.همان١٩۵/١. ١۴.غررالحکم۴٢٢/٣. ١۵.همان۴٢١/٣. ١۶..همان١۵٧/٢. ١٧. رازی٧٨/٢. ١٨. نهج البلاغه/۴-١۴. ١٩.همان،ص١١٢٧. ٢٠. بحارالانوار١١١/٢.
