در روایات، موضوع بداء، چنان بزرگ شمرده شده که از هر پیامبرى برای باور به آن ، پیمان گرفته شده است.یعنى اگر پیامبرى به بداء اقرار نمى نموده، به پیامبرى انتخاب نمى شده است١. بداء به چه معناست و چرا اینقدر مهم است که عدم اقرار به آن ،کمال پیامبرى را از یک پیامبر، سلب مى نموده است؟ به راستى، راز اهمیت و عظمت بداء در چیست؟ این عظمت براى بداء ، وقتى روشن تر مى شود که امامان علیهم السلام،پاداشى بزرگ برای اعتقاد به آن معین فرموده اند،همچون این روایت امام صادق(ع) که فرمود: اگر مردم میدانستند در اعتقاد به بَداء چه پاداشی است، هرگز از سخن گفتن درباره آن خسته نمیشدند(لَوْ عَلِمَ النَّاسُ مَا فِی الْقَوْلِ بِالْبَدَاءِ مِنَ الْأَجْرِ مَا فَتَرُوا عَنِ الْکلَامِ فِیه)٢. یعنى فقط باور داشتن به بداء،این همه پاداش دارد؟! سرّ آن چیست؟!
ابتدا،مفهوم بداء را در قرآن و روایات،بیان نموده و سپس از راز آن سخن خواهیم گفت.مفهوم بداء را این آیه قرآن توضیح مى دهد: یَمْحُوا اَللّٰهُ مٰا یَشٰاءُ وَ یُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ اَلْکِتٰابِ٣؛ خداوند هرچه را بخواهد محو و هرچه را بخواهد اثبات مى کند و أمّ الکتاب(لوح محفوظ ) نزد اوست.مطابق این آیه، خداوند همواره امورى را محو و امورى را اثبات مىکند؛ تقدیرات قبلى را کنار مى گزارد و تقدیرات جدیدى را جانشین آنها مى نماید.امیرمومنان(ع) فرمود:”اگر در قرآن یک آیه نبود، شما را خبر مىدادم از آنچه مىشود و خواهد شد تا روز قیامت، و آن آیه این است:”یمحو اللّه ما یشاء و یثبت و عنده أمّ الکتاب”۴. یعنى با اینکه تقدیرات جهان معین شده و من مى توانم آنها را بگویم اما این آیه مى فرماید دست خدا باز است که آن تقدیرات را محو و تقدیرات دیگرى را جایگزین آنها نماید.همچنین آیه دیگرى شاهد این معناست،آنجا که مى فرماید:” کُلَّ یَوْمٍ هُوَ فِی شَأْنٍ”۵. هر لحظه خداوند در کارى است و هر روز در تقدیر امرى جدید است.امام حسین(ع) به ابو ذر، هنگامى که رهسپار ربذه بود، فرمود:عموجان! خداى متعال مىتواند آنچه را مىبینى تغییر دهد، خداوند هر روز در انجام کارى است، این مردم دنیاشان را از تو منع کردند و تو دین خود را از آنان بازداشتى۶. “یهود گفتند دست خداوند بسته است، دستهاى خودشان بسته باد و از رحمت الهى دور شوند، بلکه هردو دست قدرت او باز است و هرگونه بخواهد مىبخشد”٧…
راز این همه اهمیت و تأکید برای بداء، باور به توانائی و قدرت خدا در همه امور است که نپنداریم دیگر بعد از تقدیرات اولیه در کتاب تقدیرات، دیگر از خدا کارى ساخته نیست و نمى تواند،تغییرى در امور بدهدچنانکه بعضى به غلط گفته اند قلم تقدیر خشک شده و دیگر تا روز قیامت، حادثه و تقدیر جدیدى رقم نخواهد خورد.خیر! دست خدا باز است و مى تواند با دعای تو،امورى را تغییر دهد و بداء نماید یعنى ابتدا به امر جدیدى کند و خواسته تو را حتى به قیمت تغییر مقدرات سابق،استجابت نماید. اگر بداء نباشد تو هرگز دعا نخواهى کرد و عبادتى نخواهى نمود،چون مى گوئى دعا و عبادت فایده اى ندارد و هرچه در ازل تقدیر شده،همان انجام مى شود و چه من دعا بکنم یا نکنم، تقدیر، تغییر نمى کند.بداء مى گوید نه! دست خدا باز است،تو دعا کن،او مى تواند تقدیر را عوض نماید؛او هر روز در کار است؛ او مى تواند امرى را محو و امرى را اثبات نماید. از باور به بداء است که راه دعا و عبودیت باز مى شود لذا در روایت آمده است:”ما عُبِد اللّه بشىء مثل البداء”٨؛ یعنى هیچ چیز مانند بداء،موجب پرستش خدا نمى شود…
بداء از سوى دیگر نمایانگر درجه بالاى معرفه الله است؛ باور به عظمت خدا بدون اعتقاد به بداء حاصل نمى شود؛ زیرا خدائى که دستش بسته باشد -چنانکه یهود مى گفتند- و نتواند حاجت بنده را روا کند و تقدیر جدیدی برای او بنا نماید، دیگر عظمتى ندارد! لذا در روایتى از امام صادق(ع) آمده است که :”ما عظّم اللّه عزّ و جلّ بمثل البداء”٩؛ یعنى خداوند به چیزى به اندازه بدا تعظیم و تکریم نشده است. بداء، نشان حریت و آزادی و اختیار خداست.ما خود در امور روزمره زندگى مان دارای اختیار و بداء هستیم یعنى امورى را از قبل دقیقاً برنامه ریزى مى کنیم و همه مقدماتش را هم فراهم مى کنیم و آماده انجام مى شویم اما چند دقیقه مانده به انجام فعل،ناگهان به مصلحتى که خود مى دانیم،انجام کار را ملغى مى کنیم و انجام نمى دهیم و تصمیم به انجام کار دیگرى مى گیریم یعنى بداء مى کنیم.جطور است که ما برای خود، اختیار و بداء قائل باشیم اما برای خداى متعال،قائل نباشیم و دست او را بسته بدانیم؟! سرّ بداء ،باز شدن دریچه هاى معرفه الله واقعى و باور به عظمت قدرت خدا و نیز گشوده شدن باب دعا و عبودیت است…
——————–
١.صدوق، التوحید،/٣٣٣. ٢. همان/٣٣۴. ٣. رعد/٣٩. ۴.بحار الانوار٩٧/۴؛ نورالثقلین۵١۴/٢. ۵. الرحمن/٢٩. ۶.بحار الانوار۴١٢/٢٢. ٧.مائده/۶۴. ٨.کافى١۴۶/١. ٩.بحارالانوار١٠٧/۴.
