مضطر، حاجت مندى است که در تنگنا و سختى قرار گرفته و راه هاى گشایش به سویش بسته شده و چاره اى جز خدا برایش باقى نمانده و لاجرم از سویدای جان خدا را مى خواند و در پس این دعا و اخلاص،خداوند،دعایش را به اجابت مى رساند و سختى او را به گشایش تبدیل مى نماید(جان مضطر چو در فغان آمد/طاقتش طاق و چاره اش گم شد/لاجرم دست بر دعا برداشت/اضطرارش به سوی خالق شد/سوز و اخلاص او،خدایش دید/ز اجابت، گشایشى بگشاد).خداوند در قرآن کریم به این موضوع اشاره نموده و دعای مضطرین را موجب رفع گرفتارى و بلکه قرار دادن آنها در موقعیت جانشینى و حکومت ، مى شمرد:”آیا (به جز خدا)کسى هست که درمانده و مضطر را، به هنگامى که او را مىخواند، اجابت مىکند، و (گرفتارى) بد را برطرف مىسازد، و شما را جانشینان در زمین قرار مىدهد؟ آیا معبود دیگرى با خداست؟! چه اندک متذکر مى شوید!”(أمَّنْ یُجِیبُ المُضطَرَّ إذَا دَعَاهُ وَیَکْشِفُ السُّوءَ وَیَجْعَلُکُمْ خُلَفَاءَ الأرْضِ أإلَهٌ مَعَ اللَّهِ قَلِیلاً مَا تَذَکَّرُونَ)١…
در روایات آمده است که یکى از مصادیق مضطر، قائم آل محمد(ص)است. وقتى که در آخرالزمان به خاطر تسلط مستکبران و ظالمان در جهان ، ستم و بیداد و فساد شیوع یافته و مردم از صراط مستقیم خارج و دچار انحراف مى شوند،در حالیکه هنوز اجازه قیام بنا بر حکمت هاى الاهى صادر نشده است، آن حضرت در بین رکن و مقام (در مسجدالحرام) دو رکعت نماز مى خواند و آنگاه دست به دعا برداشته، از خداوند تعجیل در فرج خود را مىخواهد؛درهاى اجابت گشوده شده و خداوند اذن قیام را صادر نموده و خلافت الاهى را براى او محقق مى سازد.امام صادق (ع) فرمود:این آیه دربارۀ مهدی از آلمحمد علیهمالسلام نازل شده است. به خدا سوگند! مضطر اوست؛ هنگامی که در مقام ابراهیم دو رکعت نماز به جا میآورد و دست به درگاه خداوند متعال برمی دارد، خداوند سبحانه و تعالی دعای او را اجابت میکند، ناراحتیها را برطرف میسازد و او را خلیفۀ روی زمین قرار میدهد”(نُزِلت فی القائم،هو و اللّه المضطرّ إذا صلّی فی المقام رکعتین و دعا اللّه فأجابه و یکشف السّوء و یجعله خلیفه فی الأرض»٢…
به همین خاطر،مضطر یکی از القاب حضرت مهدی(ع) قرار گرفته و در بعضى ادعیه و روایات از آن حضرت با لقب مضطر یاد شده است. از جمله در قسمتى از دعاى ندبه آمده است: “کجاست آن مضطرى که چون دعا کند، خواست او به اجابت مىرسد(این المضطرّ الذى یجاب اذا دعى)٣. امّا در اینکه چرا به امام عصر(ع) لقب مضطر داده شده از بررسى مجموعه روایات مربوط به این بحث چنین برمىآید که امام معصوم بهعنوان حجّت الهى در خیرخواهى به بندگان خدا و محبت به آنان از پدر و مادر به آن ها مهربان تر است؛ کدام اضطرار سخت تر از این است که کسى حجّت خدا باشد و مسئولیت حفظ و تبلیغ و ترویج و حاکمیّت بخشى به همه احکام و ارزشهاى الهى را برعهده داشته باشد، امّا در شرایطى واقع شود که ببیند حکام جور از یک طرف و منافقان و انسان هاى هواپرست از طرف دیگر احکام حیات بخش الهى را زیر پا گذاشته و بندگان خدا را از مسیر سعادت واقعى منحرف مى سازند و آنها را به بیراهه مى برند اما او هنوز اجازه قیام ندارد و مامور به صبر است، لذا در اضطرار قرار مى گیرد…
این آیه نیز درهاى امید و رجا را به روى مومنان مى گشاید و به آنها یادآورى مى نماید که هرگاه تمام درها و اسباب جهان به روى انسان بسته شود و از هر نظر درمانده گردد، تنها کسى که مىتواند مشکلات را برطرف سازد، و نور امید دردل ها بتاباند و دعاى انسان هاى گرفتار را مستجاب کند، ذات پاک خداست.روى سخن با همه انسان هاست که باید همیشه امیدوار به رحمت حق باشند و خالصانه دعا کنند که او اجابت کننده است.امام زمان(ع)نیز در حال اضطرار،در مقام ابراهیم نماز مى گزارد و دست به دعا بر مى دارد و از خداوند تعجیل در فرج خود را مى خواهد و پروردگار عالم نیز دعاى او را اجابت نموده و به او اذن ظهور مىدهد و به دنبال این واقعه مبارک آن حضرت به برکت امدادهاى غیبى و همچنین یارى انسان هاى مؤمن و منتظران واقعى که در آن زمان از سرتاسر عالم به گرد آن حضرت جمع شدهاند، بساط ستم را از روى زمین برخواهد چید إن شاء الله.۴..
———————–
١.نمل/۶٢.
٢.نعمانی، الغیبه، ص۳۱۴، ح۶؛ تفسیر قمی، ج۲، ص۱۲۹.
٣.مفاتیح الجنان،دعاى ندبه.
۴.بحارالانوار،ج۵١،ص۴٨.
