“ما پیش از موسی، به ابراهیم ، مایههای هدایت (فطرت حنیف و هدایتگر) داده بودیم و از (لیاقت و شایستگی) او آگاه بودیم١”.حضرت ابراهیم خلیل، دومین پیامبر اولوالعزم است که در قرآن کریم،از او با صفات والایی چون حنیف، موقن، صدیق، نبى، عبد، مومن ، محسن ، ذو قلب سلیم، امام و صالح، ستوده و کمالات او بیان شده است:“او در دنیا فردی برگزیده بود، و در سرای دیگر، از صالحان میباشد٢”؛”به ابراهیم ،ملکوت آسمان ها را نشان دادیم تا از موقنین باشد٣”؛”او پیامبرى صدیق بود۴”…ابراهیم(ع) در بین النهرین به پیامبری مبعوث شد و نمرود حاکم زمان خود و مردم آن ناحیه را به آیین توحید دعوت کرد. عده کمی دعوت او را پذیرفتند و چون او از ایمان آوردن آنها مأیوس شد، به فلسطین مهاجرت کرد.برپایه آیات قرآن، قوم بت پرست ابراهیم، او را بهجهت آنکه بت هاشان را شکسته بود، در آتش انداختند، اما آتش به فرمان خدا سرد شد و ابراهیم از آن سالم بیرون آمد. اسماعیل(ع) و اسحاق (ع) دو فرزند ابراهیم و جانشینان او هستند. نسب قوم بنیاسرائیل که پیامبران زیادی از بین آنها ظهور کرد و همچنین حضرت مریم مادر حضرت عیسی، از طریق اسحاق به ابراهیم(ع) میرسد. پیامبر اسلام هم به اسماعیل فرزند دیگر او نسب میبَرد.قرآن بنای خانه کعبه و دعوت مردم به مناسک حج را به ابراهیم نسبت داده و او را خلیل الله (دوست خدا) معرفی کرده است. طبق آیات قرآن او پس از آزموده شدن با بلاها ازجمله ذبح فرزندش به فرمان خدا، علاوه بر نبوت به مقام امامت هم نائل شده است…
نام پدر ابراهیم در عهد عتیق، “ترح”۵و در منابع تاریخى مسلمین”تارُخ”۶ ضبط شده است.در قرآن “آزر”٧آمده اما “أب” در عبری علاوه بر پدر، درخصوص عمو و جد و سرپرست نیز به کار میرود٨.او از روز نخست در صراط مستقیم توحید بوده و شرک نورزیده است، چنانکه در پس مناظره با مشرکان و ابطال عقیدهی آنان، چنین گفت: “انی وجهت وجهی للذی فطر السماوات و الارض حنیفا و ما انا من المشرکین٩”. همسر او،ساره دختر خاله ابراهیم و خواهر لوط(ع) بوده است١٠.برطبق یکی از این روایات، ابراهیم(ع) در کوثا با او ازدواج نمود و او صاحب مال فراوانی بود که پس از ازدواج حضرت ابراهیم با او، به تملک ابراهیم(ع) درآمد و حضرت ابراهیم آنها را زیادتر نمود؛به نحوی که در منطقه زندگیِ او کسی به اندازه او مال و حشم نداشت١١.ابراهیم از ساره فرزنددار نمیشد؛ از این رو ساره، کنیز خود هاجر را به او بخشید و ابراهیم از او صاحب فرزندی به نام اسماعیل شد١٢.ابراهیم پس از چند سال از ساره هم صاحب فرزند شد که نام او را اسحاق گذاشتند. تولد اسحاق ۵ یا ۱۳ سال بعد از اسماعیل دانسته شده است١٣. بنا به برخی نقلها، هنگام تولد اسحاق، ابراهیم(ع) بیش از ۱۰۰ سال داشته و ساره ۹۰ ساله بوده است١۴.
طبق آیات قرآن، سردشدن آتش و زندهشدن چهار پرنده از معجزات حضرت ابراهیم(ع) بودهاند. ابراهیم پس از آنکه دید قومش از پرستش بتها دست برنمی دارند، بتها را شکست و این کار را به بت بزرگ نسبت داد و گفت اگر بت سخن می گوید، از او بپرسید! بتپرستان در برابر استدلال او فرو ماندند، اما دست از اعتقاد خود برنداشته، او را به سبب شکستن بتها در آتش انداختند؛ اما آتش به دستور الهی بر او سرد شد١۵.همچنین خداوند در پاسخ به درخواست حضرت ابراهیم برای دیدن چگونگى زنده شدن مردگان، او را مأمور نمود که چهار پرنده را ذبح و با هم مخلوط کند و بر فراز چند کوه قرار دهد. او این کار را انجام داد و سپس پرندگان را فرا خواند. آنها زنده شدند و به سوی او آمدند١۶. کار بزرگ حضرت ابراهیم به کمک فرزندش اسماعیل،بنای کعبه بود.او سپس به فرمان خدا مردم را به مناسک حج دعوت کرد١٧.مطابق برخی روایات، کعبه نخستین بار توسط حضرت آدم(ع) بنا شد و ابراهیم آن را بازسازی کرد١٨…
یکی از آزمون هاى الهی براى حضرت ابراهیم، مأمورشدن او به ذبح فرزندش بود. به گزارش قرآن، ابراهیم در خواب دید که فرزندش را ذبح میکند. این موضوع را با پسرش در میان نهاد و فرزندش از او خواست که به فرمان خدا عمل کند؛ اما هنگامى که ابراهیم، فرزندش را در قربانگاه خواباند تا ذبح کند، ندا آمد:”اى ابراهیم، خوابت را تحقق دادى. بهراستى ما نیکوکاران را اینگونه پاداش مىدهیم [که نیّت پاک و خالصشان را بهجاى عمل میپذیریم]. بهیقین این آزمایش روشن بود و ما فرزندت را در برابر قربانىِ بزرگى [از ذبح شدن] رهانیدیم١٩”.دیگر آزمون امامت بود؛خداوند حضرت ابراهیم(ع) را پس از چند امتحان به مقام امامت نصب کرد. مقام امامت به معنای هدایت باطنی و پیشوائى معنوى است که رسیدن به آن، لازمه برخورداری از کمال وجودی و مقام معنوی ویژهای است که پس از مجاهدتهای بسیار به دست میآید٢٠.او دارای صحیفه و کتاب آسمانی بوده است٢١؛در مقام مناظره با بت پرستان، از برهان نیرومندی برخوردار بود که وسیلهی رفعت درجه ی او گردیده است:”و این دلیل و برهان ما بود که به ابراهیم دادهایم. درجهی هر کس را بخواهیم بالا میبریم. پروردگار تو حکیم و تواناست٢٢”؛خداوند در پاسخ یهود و نصارا که هریک ابراهیم را متعلق به خود مى دانستند مى فرماید:”ابراهیم نه یهودی بود و نه نصرانی؛ او انسانی یکتا پرست و مسلمان بود؛ شایستهترین افراد به ابراهیم کسانی هستند که در طول این مدت از زمان وی، از او پیروی کردند و همچنین شایسته ترین فرد نسبت به او، پیامبر اسلام و افراد با ایمان هستند که در هدف و راه او گام بر میدارند و خدا ولى و سرپرست مومنان است٢٣”…
————–
١.انبیاء/۵١.
٢.بقره/١٣٠.
٣.انعام/٧۵.
۴.مریم/۴١.
۵.عهد عتیق.پیدایش،١١:٢۴.(ترجمه فارسى:تارح).
۶.طبری، تاریخ الامم والملوک، ج۱، ص۲۳۳.
٧.انعام/٧۴.
٨.المیزان، ج۷، ص۱۶۵.
٩.انعام/٧٩.
١٠و١١.المیزان،ج۷، ص۲۲۹.
١٢.ابن اثیر، الکامل، ج۱، ص۱۰۱.
١٣و١۴.مسعودی، إثبات الوصیه، صص۴١-۴۶.
١۵.انبیاء/۵٧-٧٠.
١۶.بقره/٢۶٠.
١٧.بقره/١٢٧.حج/٢٧.
١٨.فیض کاشانى، تفسیر الصافى، ج۱، ص۱۸۹و۱۹۰.
١٩.صافات/١٠١-١٠٨.
٢٠.بقره/١٢۴.المیزان،ج۱، ص۲۷۲.
٢١.اعلى/١٩.
٢٢.انعام/٨٣.
٢٣.آل عمران/۶٧-۶٨.
