“و غذای (خود) را (با آنکه خود به آن نیاز دارند)بخاطر محبت الاهى به «مسکین» و «یتیم» و «اسیر» میدهند”١؛ این آیه در شأن خاندان پیامبر(على و زهرا و حسنین علیهم السلام)نازل شد آن هنگام که ایثار کرده و غذاى افطارى خود را در راه خدا به محتاجان بخشیدند.ایثار به معنای “دیگران را بر خویش مقدم داشتن” و مانند است و بخشش کردن چیزى به کسی در شرایطى که خود فرد به آن نیاز دارد٢.ایثار از زیباترین جلوه هاى اخلاقى انسانیت است و تنها انسان های بزرگ به این مقام صعود میکنند. ایثار گذشتن از جان، مال، مقام، شخصیت و مانند آن در را خدا میشود.وقتى امیرمومنان(ع)در شب هجرت که مشرکین قصد نرور پیامبر را داشتند،از جان مایه گذاشت و ایثار نمود و بستر پیامبر خوابید تا اگر بخواهند پیامبر را ترور کنند و بکشند،او را ترور کنند، این آیه در شأن او نازل شد”بعضی از مردم هستند که جان خود را بخاطر خشنودى خدا معامله مى کنند…٣”.همچنین از”انصار”» که از برادران مهاجر خود با تقسیم اموال و خانههای خویش پذیرایی کردند و آنان را بر خود مقدّم داشتند چنین تمجید می کند: “آنها را بر خود مقدم می دارند هر چند خودشان بسیار نیازمند باشند”(وَ یُؤثِرونَ عَلی اَنفُسِهِم ولَو کانَ بِهِم خَصاصَهٌ۴)…
امیرمؤمنان(ع) در مورد ایثار فرمود:” ایثار خوی نیکوکاران و شیوه نیکان است” و” ایثار نیکوترین احسان و بالاترین مراتب ایمان است” و نیز:”ایثار والاترین صفات انسانی و نهایت نیکوکاری و شریف ترین بزرگواری است”۵.این خصلت والا،وقتى در فرد ایجاد مى شود که اولاً فرد قلباً خداباور است و هماره او را در نظر دارد و ثانیاً دنیا در چشم او کم ارزش است لذا آنچه دارد(از جان و مال و موقعیت و مقام)در راه معبودش ایثار مى نماید. لذا قرآن این اصل کلى را بعد از بیان ایثار انصار، بیان مى فرماید:”آن کس که بتواند با پرهیز از بُخل، خویشتن دوستی افراطی خود را مهار کند همو رستگار شدهاست”(و مَن یوقَ شُحَّ نَفسِهِ فَاُولئِکَ هُمُ المُفلِحون۶). بُخل، نقطه مقابل ایثار است در قرآن کریم آیات فراوانی وجود دارد که بخل و اوصاف افراد بخیل را بیان میکند و کیفرهایی که برای افراد بخیل تعیین شده را برمیشمارد از جمله: “آیا آنان که از احسان به خلق به هسته خرمایی بخل میورزند بهرهای از ملک و سلطنت خواهند یافت؟!٧…
براى ایثار شرایطى گفته اند تا موجب ابطال آن نشود:نخست پرهیز از منّت گذاری و بیان سخنان آزار دهنده یا ابراز برخی درخواستهای متقابل:”آنان که اموال خود را در راه خدا انفاق مى کنند،سپس به دنبال آن منت نمى گذارند و آزار نمى دهند…”٨ ؛ شرط دیگر، اخلاص و عدم درخواست مزد و تشکراز ایثار شونده است:”ما براى خدا شما را اطعام نمودیم و از شما پاداش و تشکر نمى خواهیم”٩؛ شرط دیگر، دورى از آفت ریاء بخاطر خوشایند مردم است: “اى مومنان،بخشش ها و صدقات خود را با آفت منت و آزار،باطل نکنید همچون کسى که به خاطر ریاى مردم انفاق مى کند و به خدا و آخرت ایمان ندارد…”١٠؛البته کسانى که ایثار مى کنند پاداش عظیمى نزد خدا به خاطر صبرشان دارند:علاوه بر کسب رضاى خدا بهشت هائى با نعمت هاى بیکران و شرایطى بى نظیر که پس از بیان ایثار خاندان پیامبر در سوره انسان ،توصیف شده است١١…
قرآن،هشدارهائى هم براى ایثارگران دارد: زیاده روى نکنید! به مصالح معیشتى توجه کنید و از زیاده روی در رفتارهای ایثارگرانه و فراموش کردن واقعیات زندگی روزمره بپرهیزید و اسراف در انفاق و ایثار نکنید”(والَّذینَ اِذا اَنفَقوا لَم یُسرِفوا ولَم یَقتُروا وکانَ بَینَ ذلِکَ قَواما)١٢؛ و در آیه دیگر نسبت به ایثار بیمورد نظیر در زحمت قرار دادن خانواده و ناراحتی و فشار بر فرزندان و به خطر افتادن نظام خانوادگی فرد هشدار مى دهد و به پیامبر(ص) سفارش مى نماید: “هرگز دستت را بر گردنت زنجیر مکن، (و ترک انفاق و بخشش منما) و بیش از حدّ (نیز) دست خود را مگشای تا مورد سرزنش قرار گیری و از کار فرو مانی و در شرایط ملامت و حسرت قرارگیری (ولا تَجعَل یَدَکَ مَغلولَهً اِلی عُنُقِکَ ولا تَبسُطها کُلَّ البَسطِ فَتَقعُدَ مَلومًا مَحسورا)١٣؛ و باز در آیه دیگری از زیادهروی در ایثار مال به عنوان تبذیر یاد شده و این خصلت نکوهش شدهاست و مبذرین ، برادران شیاطین شمرده شده اند(وءاتِ ذَا القُربی حَقَّهُ والمِسکینَ وابنَ السَّبیلِ ولا تُبَذِّر تَبذیرا • اِنَّ المُبَذِّرینَ کانوا اِخونَ الشَّیطینِ)١۴…
————————–
١.انسان/٨.
٢.دهخدا،ج٨،واژه ایثار؛جامع السعادات نراقى،ج٢،ص١٢٢.
٣.بقره/٢٠٧.
۴.حشر/٩.
۵.شرح غررالحکم، ج٢،ص١۶۴وج١،ص٣٧٣.
۶.تفاسیر جامعالبیان، ج۲۸، ص۵۵-۵۶؛مجمعالبیان، ج۹، ص۴۹۳؛روض الجنان، ج۱۹، ص۱۲۶-۱۲۷.
٧.حشر/٨.
٨.بقره/٢۶٢.
٩.انسان/۵و٢٢.
١٠.بقره/٢۶۴.
١١.انسان/١٣-٢٢.
١٢.فرقان/۶٧.
١٣.إسراء/٢٩.
١۴.إسراء/٢۶.
