“اگر کسى با داشتن آب و خاک(زمین)، بازهم فقیر باشد،خداوند متعال او را از رحمت خویش دور مى سازد!”١ این سخن امیرمومنان(ع) است در مورد کسانى که با وجود منابع کشاورزى،همت نمى کنند و اقتصاد خود را سامان نمى بخشند:”اوست خدایی که از آسمان باران فرو فرستاد تا هر گیاه را از آن برویانیم و سبزه ها را از زمین بیرون آوریم و در آن سبزه ها و دانه هایی که بر روی هم چیده شده پدید آوریم و از نخل خرما خوشه های به هم پیوسته برانگیزیم و باغ های انگور و زیتون و انار که برخی شبیه و برخی نامشابه به هم است بیافرینیم. شما در آن باغ ها هنگامی که میوه آن پدید آید و برسد به چشم تعقل بنگرید”٢.خداوند براى پدیدار شدن محصولات کشاورزى،آب را تأمین نمود:”ما از آسمان براى شما آب فرو فرستادیم که همه میوه ها و روئیدنى ها از آن پدید آیدو رزق باشد براى شما:زیتون و نخل و انگور و انار و انواع میوه ها و دانه ها و نوشیدنى ها و درختان و…که نشانه هاى خدایند…”٣
کشاورزان، تنها زمینه کشت را فراهم مى کنند و کشاورز واقعى خداست که مى رویاند و بارور مى نماید:”آیا ندیدید دانه اى را که در زمین می کارید[ما بارورش مى کنیم؟حال تفکر کنید] آیا شما کشاورزید یا ما؟!”۴؛کشاورزى و آباد کردن زمین از شغل هاى مقدسى بوده که پیامبران الاهى هم به آن مشغول بوده اند. کار هم جزو قوانین طبیعت است و هم جزء قوانین شریعت و دین؛و خداوند روز را برای کسب معاش و روزی قرارداده و همه منابع ثروت را برای انسان و در خدمت او آفریده است۶؛ و در زمین باغ ها از نخل خرما و انگور قرارداده و در آن چشمه های آب جاری کرده است تا مردم از میوه آن باغ ها تناول کنند و خدا را شکر نمایند.٧ امام صادق(ع) فرمودند: “خداوند نان را چنان قرار داد که جز با نیروی کار و مهارت و تلاش به دست نیاید تا انسان به کاری مشغول شود و از پیامدهای بیکاری و گستاخی رفاه زدگی و بیهودگی بازماند…٨
امام صادق (ع)فرمود: کشاورزان گنج های یک جامعه هستند؛”آنان چیزهای پاک و حلال رامی کارند و خداوند متعال آن را از زمین رویانده، خارج کرده ورشد می دهد. اینان روز رستاخیز بهترین مقام را در میان دیگرمردم خواهند داشت. از همه به درگاه خداوند نزدیک ترند و نامشان به مبارکی برده خواهد شد”٩؛و نیز:”کشت کنید و درخت بکارید. به خدا سوگند، مردم کاری پاک تر و نیکوتر از آن انجام نمی دهند”١٠؛و نیز:”زراعت گرانبهاترین گوهر نایاب است(الْکیمِیاءُ الْأَکبَرُ الزِّرَاع)١١؛امام باقر (ع) در همین مورد از پدر بزرگوارش نقل می کند که فرمود: “بهترین اعمال آن است که برزگری بذری بکارد و سپس از آن، هر شخص نیک و یا فاسد بخورد. اگرنیکوکاران و انسانهای خدا جو از آن استفاده کنند، برای صاحب آن دعا و طلب مغفرت می کنند؛ و اگر انسانهای بدکار از آن بهره مند شوند، نفرین می شوند؛ و نیز پرندگان آسمان و حیوانات روی زمین از خوان نعمت کشاورز استفاده می کنند”١٢؛رسول اکرم (ص) در وصیتى به امیرمومنان(ع)در رعایت کشاورزان فرمود:”یاعلی، مبادا در حکومت تو به کشاورزان ستم شود!١٣…
از بُعد معرفتى نیز کشاورزى،راهى به سوى درجات بالاى معرفت توحیدى است. کشاورز با توکل بر خدا تلاش و کوشش می کند و نتیجه تلاش خویش را هم به خوبی می بیند؛امام صادق(ع) در تفسیر آیه شریفه «و علی الله فلیتوکل المتوکلون» فرمود: «منظور از مومنان، کشاورزان هستند١۴.کشاورزان کارهایی که مربوط به آنها است انجام می دهند؛ بذر می پاشند و درخت می کارند و بقیه کارها را در دست خداوند می دانند که اگر از ناحیه او عنایتی نشود، تمام تلاششان ضایع و سعی شان بی ثمر خواهد بود. به دلیل همین ارتباط ویژه ای که میان کشاورز و طبیعت وجود دارد؛او هر لحظه در انتظار هدیه ای از سوی خدا بوده و تمام زندگی و تلاششان با توکل به خداوند می گذرد. آنان چشم انتظار باران از آسمان، رویش خوب گیاهان از زمین، شرایط مساعد جوی، به بار نشستن دانه ها و غیره هستند و این پیوند کار و ایمان از آنان یکتاپرستانی بزرگ می سازد.همچنین خداوند متعال در قرآن رویش گیاهان را نماد رستاخیز دانسته و می فرماید: ” زنده را از مرده و مرده را از زنده بیرون آورد و زمین را پس از فصل خزان و مرگ گیاهان باز زنده گرداند”١۵…
——————————
١.بحارالانوار، ج١٠٣،ص۶۵.
٢.انعام/۴٩.
٣. بقره/۲۲؛أنعام/٩٩؛أعراف/۵۷؛ابراهیم/٣٢؛نحل/۱۰و١١؛مؤمنون/۱٨و١٩؛فاطر/۲۷؛ق/٩؛عبس/٢۵و٢٩و٣١.
۴.واقعه/۶٣و۶۴.
۵.نبأ/١١.
۶. بقره/٢٩.
٧. یس/٣۴و٣۵.
٨.بحارالانوار،ج٣،ص٨٧.
٩.همان،ج١٠٣،ص۶۵.
١٠.وسائل الشیعه،ج١٩، ص٣٣؛ تهذیب، ج٢،ص١١۵.
١١ و١٢.همان، ص٣۴.
١٣.همان.ص۶٢.
١۴.همان،ج١٣،ص١٩٣.
١۵.روم/١٩.
