کار مُلک است آن که تدبیر و تأمّل بایدش…همى تا برآید به تدبیر،کار/ مُداراى دشمن به از کارزار…سخن در صلاح است و تدبیر و خوى/نه در اسب و میدان و چوگان و گوى…به گردابى چو مى افتادم از غم/به تدبیرش امید ساحلى بود…یکى از عوامل موفقیت و دست یابى به بزرگى و رفعت و وصول پیروزمندانه به اهداف،تدبیر و برنامه ریزى است. تدبیر چیست؟: تدبیر،عاقبت اندیشى است؛ برنامه ریزى است، تهیه نقشه راه براى وصول به اهداف است. تدبیر و برنامه ریزى، فرایند تعیین اهداف و شیوه هاى مناسب دست یابى به آن است.در واقع،در فرایند تدبیر و برنامه ریزى براى انجام هرکارى، دو اقدام مهم انجام مى گیرد:اول تعیین هدف و دوم تعیین چگونگى رسیدن به هدف.امیر مومنان (ع)فرمود:”خیرى نیست در در دنیائى که تدبیرى در آن نباشد١”؛امام صادق(ع) نیز فرمود: “مؤمن، نیکوکار است و کم هزینه و دارای تدبیر نیکو براى زندگى و از یک سوراخ، دوبار گزیده نمى شود٢”…
آیا مى توان تصادفى و بدون تدبیر و برنامه ریزى یک موسسه را به موفقیت رساند؟ در روزگارى که دوران پیشرفت های شگرف علم و تکنولوژى و رقابت هاى فشرده است مى توان بدون هدف گذارى و برنامه ریزى از دیگران سبقت گرفت؟ حتماً پاسخ منفى است.برنامه ریزی خوب و عمیق و همه جانبه زاییده تعقل است؛تعقل ،یعنى فکر خوب و ژرف اندیش در همه جوانب موضوع از ابتدا تا انتها و اهدافى که مورد نظر است.اگر کسی بخواهد برنامه ریزی خوبی داشته باشد باید در مورد آن کار، جوانب آن و عاقبت و آینده و فرجامش، بدون دچار شدن به وسواس ، خوب فکر کند و براى همه گزینه ها،راه حل بیابد و چاره اندیشى کند.على(ع) فرمود:”هر چیزی چاره ای دارد٣”؛و طبیعتاً “چاره اندیشی حاصل اندیشیدن است۴”.تهیه برنامه سال بلکه برنامه سه ساله و پنج ساله،حاصل همین اندیشیدن است.کسانى با قدرت تفکر و دوراندیشى، روى برنامه بیست ساله و حتى بیشتر کار مى کنند که آفرین دارد…!
بگذارید تدبیر و برنامه ریزى را از نگاه باب مدینه علم پیامبر(ص) یعنى امیرمومنان(ع) ببینیم۵: هیچ عقلى،همچون تدبیر نیست(لا عقل کالتدبیر)؛اساس اصلاح در زندگى،تدبیر است(صلاح العیش التدبیر)؛ سوء تدبیر، موجب فروپاشی است(سوء التدبیر،سبب التدمیر)؛هرکس تدبیرش بد باشد، نابودیش زودتر است(من ساء تدبیره تعجّل تدمیره)؛تدبیر بد ،کلید فقر و نادارى است(سوء التدبیر مفتاح الفقر)؛ با تدبیر خوب، فقر ریشه کن مى شود(لا فقر مع حسن التدبیر)؛امکانات کم اگر خوب تدبیر شود از امکانات زیاد که اسراف و تبذیر شود،ماندگارتر است(القلیل مع التدبیر ابقى من الکثیر مع التبذیر)؛ تدبیر و برنامه ریزى خوب،امکانات کم را افزایش مى دهد و برنامه ریزى بد،اموال و امکانات زیاد را از بین مى برد)؛ برنامه ریزى و تدبیر قبل از انجام کار،فرد را از پشیمانى در امان نگاه مى دارد( التدبیر قبل العمل یؤمن الندم)؛تدبیر در کار،نیمى از یارى رسانى است(التدبیر،نصف المعونه)…
با تدبیر و برنامه ریزى،اولویت های زندگی مشخص می شود؛ تمام اوقات انسان مفید و مؤثر می شود؛زمینه ذخیره سازى زمان و امکانات فراهم مى گردد؛وصول به اهداف،سریع تر و مطمئن تر رخ مى دهد؛ آرامش خاطر بیشترى فراهم شده و فشارهاى روانى و استرس ها کم مى شود؛ همه کارها به موقع انجام مى شود و به همه کارهای خود مى رسید؛ مخالفان یا رقبای خود را زیر نظرداشته عکس العمل به موقع در برابر برنامه ها و نقشه هاى آنها تنظیم نموده و به اجرا خواهید گزارد؛ با تدبیر، در جنگ برنده خواهید شد و در صلح امتیازات بیشترى خواهید گرفت و هنگام داورى، بهترین تصمیم را اتخاذ خواهید نمود. قرآن بارها با واژه تدبّر انسان ها را به تدبیر فراخوانده و با(أَفَلا یَتَدَبَّرُونَ)بطور انگیزشى آنها را به تدبر فرا مى خواند؛ کسی که تدبیر نمى کند گوئى بر دل و اندیشه اش قفل زده است؛به همین جهت است که خداوند مى فرماید:”چرا در قرآن تدبر نمى کنند؟آیا بر دلهاشان قفل هاست؟(أَفَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها۶)…
—————————-
١. بحارالانوار،ج٧٠،ص٣٠٧.
٢.وسائل الشیعه،ج١۵،ص١٩٣.
٣.میزان الحکمه، ج٣،ح ۴۴٩٨.
۴. همان، ح ۴۵.١.
۵.غررالحکم،باب التدبیر.
۶.سوره محمد،آیه ٢۴.
