یک صبح به اخلاص بیا در بر ما/گر کار تو برنیامد آنگه گله کن!…بر بساط عاشقى،از روى اخلاص و یقین/چون ببازى جان و تن،مقصود آنگه حاصل است…لایق ضرب محبت نبود هر قلبى/که ز اخلاص حکایت نکند سیمایش…اخلاص یعنى خالص کردن و پاک گردانیدن و سالم گشتن و پیراستگى از آمیختگى و مخلوط و ممزوج نبودن با چیزى دیگر و همسان بودن ظاهر و باطن و راستى و درستى و بدون شائبه و ریا.این شرط موفقیت و رشد است.همه مى خواهند با انسان هاى سالم و خالص همراه باشند نه افراد چند چهره و ریاکار و ناخالص.کسانى موفق خواهند شد که هم با خود،هم با دیگران و هم با خداى خویش،یکرنگ و خالص باشند.هیچکس علاقمند نیست با کسى دوست یا همسفر یا همکار شود که ظاهر و باطنش ، زبان و قلبش، سخن و عملش متفاوت باشد زیرا کنار او امنیت ندارد و نمى تواند به او اعتماد کند و دست او را بخواند و بفهمد در قلب او چه مى گذرد و چه نقشه اى دارد…
در مورد خداوند،حقیقت اخلاص، انجام دادن عمل براى خدا و به انگیزه تقرّب به او؛ دل بریدن از غیر او و دورى از شرک و ریا و داشتن قلب سلیم است.وقتى بنده اى چنین باشد،خداوند نیز عظمت و هیبت او را در دل دیگران اندازد. امام صادق(ع)فرمود:”بیتردید، هر چیز در برابر مؤمن خاشع و خاضع است و همه چیز از او پروا دارند. چنانچه بنده مخلص باشد خداوند ترس او را در دل همه چیز حتى حشرات زمین و پرندگان آسمان قرار میدهد١”.در فقه اخلاص این است که مکلّف در عمل عبادی خود جز قصد قربت و عبودیّت برای پروردگار، هیچ انگیزۀ دیگری نداشته باشد.آن دسته از تکالیف که قصد تقرّب به خداوند، شرط صحّت آنهاست، تعبّدی نامیده میشوند؛ خلوص در نیّت عمل عبادی، شرط اصلى قبول عمل است و عبادت بدون آن باطل است.ریا در مقابل اخلاص قرار دارد که موجب بطلان عمل عبادی است.حضرت زهرا(س) فرمود:”کسی که عبادت های خالصانه خود را به سوی خدا فرستد، پروردگار بزرگ، برترین مصلحت را به سویش فرو خواهد فرستاد٢…
تعبیرات دیگر اخلاص در قرآن، انجام اعمال براى طلب وجه خدا یا “وجه الله” است ،آنجا که اهل بیت علیهم السلام، غذاى افطار خویش را در سه روز به نیازمندان مى بخشند و به آنها مى گویند ما این کار را صرفاً بخاطر خدا کردیم و از شما توقع پاداش و سپاسگزاری نداریم(انَّما نُطعِمُکُم لِوَجهِ اللَّهِ٣).در روایات نیز برای نیّت و اخلاص در عبادت، درجات گوناگونی ذکر شده است؛ چنانکه عبادت برخی به دلیل ترس از عذاب الهی، عبادت برخی دیگر به امید رسیدن به ثواب الهی و عبادت آزادگان از روی محبّت و برای شکرگزاری از خداوند دانسته شده است که عبادت این گروه آخر مصداق اخلاص کامل است.در شماری از آیات قرآن، از انسانهایی با عنوان مخلَصین (خالص شدگان)یاد شده است؛ مخلَصین کسانی هستند که خداوند تعالی، آنان را برای خود خالص کرده است: «الّا عِبادَ اللَّهِ المُخلَصین»«انّا اخلَصنهُم بِخالِصَهٍ ذِکرَی الدّار»۴درباره هدف از برگزیدن مخلَصین باید گفت: لازم است خداوند همواره در میان انسانها، افرادی را برانگیزاند که اخلاص کامل داشته و دارای نفوس پاک، قلوب طاهر و فطرت مستقیم توحیدی باشند تا توحید در جامعه بشری را حفظ کنند…
یکى از زیباترین مصادیق اخلاص،اخلاص امیرمومنان(ع) در نبرد سرنوشت ساز خندق است.آنجا که آن حضرت در حالیکه نوجوانى بود،داوطلبانه به نبرد با پهلوان نامدار عرب (عمروبن عبدود)که هیچکس را یاراى مبارزه با او نبود، مى رود و پس از نبردى سخت او را به زمین مى افکند.او بى ادبانه ، دشنام مى دهد و خدو(آب دهان) به چهره مولا مى اندازد(او خدو انداخت بر روى على/افتخار هر نبى و هر ولى/آن خدو زد بر رخی که روی ماه/ سجده آرد پیش او، در سجده گاه.…)؛مولا بر مى خیزد و قدم مى زند و پس از دقایقی باز مى گردد و با یک ضربه کار او را تمام مى کند.علت را مى پرسند،مولا مى فرماید:او با آن کار مرا خشمگین ساخت،فکر کردم اکنون اگر کار او را تمام کنم بخاطر خشم خودم خواهد بود نه از براى خدا؛ بلند شدم و قدمى زدم تا خشمم فرو نشیند و خالصانه و فقط براى رضاى خدا یک دشمن خدا را از بین ببرم و با یک ضربه کار او را تمام کردم.خداوند نیز چنان به این عمل خالصانه او برکت داد که پیامبر اکرم (ص) در باره او فرمود:ضربتى که على(ع)در روز خندق فرود آورد از عبادت جن و انس برتر است(ضربه على یوم الخندق افضل من عباده الثقلین).این است که اگر اعمال از روى اخلاص باشد خداوند به انجام دهنده آن بزرگى مى بخشد.مولوى هم مى گوید:از على آموز اخلاص عمل/شیر حق را دان منزه از دغل…
————————-
١.بحارالانوار، ج۶۷، ص۲۴۸، باب۵۴، ح۲۱.
٢.عده الداعى،ص٢٣٣.
٣.سوره ص،آیه ۴۶.
۴.تفسیر المیزان،ج١١، ص١٧٣-١٧۴.
۵.الصحیح من سیره الامام على(ع)،جعفر مرتضى العاملى،ج۴،ص٨٠.
