هرکه چون صائب قدم بر کرسی همّت نهاد/ می تواند تاج رفعت از سر کیوان گرفت! آرى،سخن از پشتکار و همّت بلند است که یکى از اسباب بزرگى است که به قول شاعر،تاج رفعت و بزرگى را به ارمغان مى آورد و چون اکسیر، خاک را زر مى کند: به آب روی همّت، خاک را زر می توان کردن/ غلط کردم که عمر خویش صرف کیمیا کردم/کار اکسیر کند همت ذاتی، «صائب»/خاک در دست، زر و سیم شود حاتم را…همچنین با همّت و پشتکار است که مى توان از سدّ سکندر گذشت و از دریا،لؤلؤ و مرجان،بیرون کشید و چالاک تر و تیزروتر از ابرها آسمان ترقى را طى کرد: در سدّ سکندر بتوان رخنه فکندن/ گر داعیه همت مردانه زند موج…ما به همت، سرخ رویی را به دست آورده ایم/ خشک از دریا برآید پنجه مرجان ما…به زور جذبه توفیق و پایمردی همت/ چو برق و باد ز رطل گران رکاب گذشتیم…همت بلند دار که مردان روزگار/از همت بلند به جائى رسیده اند…ز همت، کارهای صعب آسان می شود «لامع»/درست است اینکه هر جوینده ای یابنده می باشد…
آفت انجام کارها و برنامه هاى بزرگ ،ضعف اراده، کسالت و عدم پشتکار است.باید با همت بلند با این آفت،جنگید و خود را در آغوش کار انداخت و با سختى ها دست و پنجه نرم کرد تا به پیروزى رسید.قرآن مى فرماید:”برای انسان چیزی جز آنچه که از راه تلاش و کوشش بدست آورد، نیست١”؛در روایات ما نیز این تعابیر از همت و پشتکار آمده است:”قدر و ارزش هرکس به اندازه همت اوست٢”؛ “هیچ شرافتی چون بلند همتی نیست٣”؛”بر شما باد به تلاش و سختکوشی و مهیا شدن و آماده گشتن۴”؛ “شرافت به همت های بلند است نه به استخوان های پوسیده۵”[منظور افتخار به پدران و اجداد و پیشینیان و بالیدن به افتخارات گذشتگان است] ؛ “هرگاه از سختى و دشوارى کارى ترسیدى، در برابر آن سرسختى نشان بده که رام تو مى شود و در برابر حوادث روزگار چاره اندیشى کن که بر تو آسان مى شوند۶”؛ “به طاعت خدای سبحان دست نیابد مگر کسی که تلاش کند و نهایت کوشش خود را به کار گیرد٧”…
در راه رسیدن به اهداف و برنامه هاى بزرگ و متعالى،گاهى کسالت و بى حوصلگى و خستگى یا تنبلى و کم کارى و ترس، پیش مى آید که بعضاً کار را نیمه تمام رها مى کنند و از راه باز مى مانند.همت و پشتکار ایجاب مى کند که با این آفت هم مبارزه شود:” کسی که پیوسته تنبلی کند، در رسیدن به آرزویش ناکام ماند٨”؛ “از تنبلی و بیحوصلگی بپرهیز زیرا که این دو خصلت تو را از بهره دنیا و آخرت باز میدارند٩”؛”هرگاه از کاری ترسیدی، خود را بـه کام آن بینداز، زیرا ترس شدید از آن کار، دشوارتر و زیانبارتر از اقدام به آن کار است١٠”…و اگر همت تو اصلاح دیگران و هدایت و ارشاد است باید ابتدا به اصلاح خویش،همت بگمارى،تا سخن تو تأثیرگذار شود و از کارت نتیجه بگیرى:”اگر همت والای اصلاح مردم را در سرداری، از خودت آغاز کن، زیرا پرداختن تو به اصلاح دیگران، در حالی که خود فاسد باحشی بزرگترین عیب است١١”…
هرگاه چند کار بزرگ در برنامه داشتى، بین آنها اولویت بندى کن و کارى که از لزوم بیشترى برخوردار است،آغاز نما :”همّت خود را صرف چیزهایی کن که به آن نیاز داری و آنچه را به کارت نمی آید[یا داراى اولویت نیست] پی گیری مکن١٢”؛ “کار، کار! پایان،پایان! استقامت،استقامت!؛ آنگاه شکیبایی ورزید و پارسا باشید، همانا شما را پایانی است؛ پس، خود را به آن پایان برسانید١٣”. و بدان که اگر همت کنى به هدف خواهى رسید:به هر کاری که همت بسته گردد/ اگر خاری بود، گل دسته گردد! و حتماً از خدا نیز براى توفیق در این هدف ،کمک بخواه و بر او توکل کن که اگر او عزم و اراده و همت و پشتکار تو را ببیند یقیناً تو را پیروز میدان خواهد نمود:معنی توفیق غیر از همت مردانه چیست/انتظار خضر بردن ای دل فرزانه چیست؟ و هماره بگو:”وَمَا تَوْفِیقِی إِلَّا بِاللَّهِ ۚ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَإِلَیْهِ أُنِیبُ١۴”:از خدا در هر کار توفیق می طلبم و بر او توکل کرده و به درگاه او انابه و بازگشت دارم…
——————————
١.سوره نجم،آیه٣٩:(وَ أَن لَّیْسَ لِلْإِنسَانِ إِلَّا مَا سَعَى١).
٢.غررالحکم،ح١۶٢٧:على(ع)(قَدْرُ الرَّجُلِ عَلَى قَدْرِ هِمَّتِه).
٣.تحف العقول ، ص٢٨۶،امام باقر(ع):(لَا شَرَفَ کَبُعْدِ الْهِمَّه).
۴. نهج البلاغه،خ٢٢١:(عَلَیکُم بالجِدّ والاجتِهاد والتَأهُّب والاستِعداد).
۵. میزان الحکمه،ج۴،ص٣۴۶٨:(الشَّرفُ بِالهِمَم العَالِیه لابِالرمَمِ البَالِیه).
۶.غررالحکم،ح۴١٠٨،على(ع):(إذا خِفْتَ صُعوبَهَ أمْرٍ فاصْعُبْ لَهُ یَذِلَّ لکَ ، وخادِعِ الزَّمانَ عَن أحْداثِهِ تَهُنْ علَیکَ).
٧.همان،ح۶٠٠٩،على(ع):(طَاعَه الله سُبحانَه لا یَحُوزها إلاّ مَن بَذل الجِدّ واستَفرَغ الجَهد).
٨.غررالحکم،ح١٠۶٢٧،على(ع):(مَنْ دَامَ کَسَلُهُ خَابَ أَمَلُه).
٩.کافى،ج۵،ص٨۵،ح٢،امام باقر(ع):(إِیاکَ وَ الْکَسَلَ وَ الضَّجَرَ فَإِنَّهُمَا یمْنَعَانِکَ مِنْ حَظِّکَ مِنَ الدُّنْیا وَ الْآخِرَه)..
١٠.غررالحکم ،ح٨٩۵۵،على(ع):(إذا هبت أمراً فقع فیه، فإنّ شدّه توقّیه أعظم ممّا تخاف منه).
١١.نهج البلاغه،إ(نَّ سَمتَ هِمَّتکَ لإصلاحِ النّاس فَابدَء بِنَفسِک، فَإن تُعاطِیک صلاح غَیرِک و أنتَ فاسِدٌ أکبَر العَیب).
١٢.غررالحکم،ج٢،ص١٨٩:(اقصِر هِمَّتَک عَلی مَا یلزمُک و لا تخُض فِیما لایعنِیک).
١٣.نهج البلاغه،خ١٧۶:”العَمَل العَمل، ثُمَّ النَّهایه النَّهایه، والاستِقامه الاستِقامَه، ثُمَّ الصَّبر الصَّبر، والوَرَع، إِنَّ لَکُم نَهایَه فَانتهوا اِلی نَهایَتِکُم”
١۴.سوره هود،آیه ٨٨.
