عفو به معنای گذشت از گناه و خطاى دیگران و نگرفتن حق و حقوق خویش است که این خود نشان بزرگ منشى و آقائى است و گفته اند عفو از بزرگان و کریمان است.عفو، صفت خداوندى است به گفته فردوسى:به نام خداوند جان آفرین /حکیم سخن در زبان آفرین /خداوند بخشنده دستگیر / کریم خطاپوش پوزش پذیر(إن الله لَعَفُوٌّ غَفُور١)؛لذا از انسان ها هم با تاکید فراوان خواسته است که از خطاى هم درگذرند و یکدیگر را عفو کنند تا مورد عفو الاهى قرار گیرند٢.عفو و گذشت،نوعاً طرف مقابل را شرمنده و متنبه نموده و به تغییر رفتار او مى انجامد.دزدى ،شبانه به خانه عالمى رفته و چیزهایی را برداشته در کیسه نهاده و مى خواست بر دوش بگیرد و ببرد اما کیسه سنگین بود و او نمى توانست بردارد،عالم به کنک او آمد و کیسه بر دوش او گذاشت.دزد،شرمنده مى شود اما عالم مى گوید تو در خانه پدر خود هستى و مى توانى آنچه مى خواهى بردارى.فرداى آن روز دزد توبه مى کند و از نیکان روزگار مى شود…
اگر بدى را با بدى و جرم را با قصاص پاسخ دهیم و عفو نکنیم،دیگران نیز همین شیوه را پیش گیرند و مهر و عاطفه در جامعه کمرنگ مى شود؛لذا عفو یک شیوه تربیت عملى است که باید در نظام اخلاقى و تربیتى افراد و جوامع آموزش داده شود و نهادینه گردد.عفو و گذشت در برابر بدیها، بستری برای ایجاد دوستیها و پیوندهای محکم اجتماعی میشود و دلهای انسانها را به هم نزدیک میکند٣.از دیگر کارکردهاى عفو، جلب یاری الهی براى عفو کننده است زیرا کسی که اهل عفو و گذشت باشد منصور به نصرت الهی خواهد بود. امام هشتم(ع) فرمود: هرگاه دو گروه با هم محاربه کنند خداوند گروهی را نصرت میدهد که عفو و گذشت آنها بیشتر باشد۴:به قول یک شاعر نوگرا:بخشش را از خورشید بیاموز/که ترازوئی ندارد تا سبک و سنگین کند/جدا نمی سازد و فرقی نمی گذارد/به همه از دم روشنایی می بخشد/محبت را بی محاسبه پخش کن/دروازه های قلبت رابه روی همه بگشا/و باور داشته باش خدایی که در این نزدیکی است، بهترین ها را برایت رقم زده است…
اینکه عفو و گذشت از موجبات بزرگى و عزت است در کلام پیشوایان ما چنین آمده است: پیامبر(ص) فرمود: بر شما باد؛ عفو و اغماض زیرا عفو و گذشت بر عزت و سرافرازی انسان میافزاید؛ شما گذشت داشته باشید خداوند شما را عزیز و سرافراز میکند۵. امامجعفرصادق(ع) نیز فرمود: سه خصلت در هر کس باشد نشانه سروری و آقایی او است: فرو بردن خشم خود در وقت غضب، عفو و اغماض از خطای دیگران و صله ارحام با جان و مال۶. امیر مومنان (ع) فرمود: دو چیز است که (عظمت) ثواب آنها قابل ارزیابی نیست: یکی عفو و اغماض و دیگری عدل و انصاف٧. این شیوه زندگى،شیوه پیشوایان ماست و هرکه بخواهد خود را همانند اهل بیت(ع) کند، باید اهل عفو و گذشت باشد.پیامبر(ص) فرمود: فتوت و بزرگ منشی ما خاندان رسالت، عفو و اغماض از کسی است که به ما ظلم کرده و بذل و عطا است به کسی که ما را محروم ساخته است٨…
اما عفو و گذشت آدابى دارد: یکم:در بند عذرخواهى طرف مقابل نباشد و اگر کسی عذر خواست، باید عذرش را بپذیرد حتی اگر دلیل موجهی برای خطا و گناهش نداشته باشد. دوم: باید به روى او نیاورد بلکه حتی برایش عذر و بهانه بتراشد. امیرالمؤمنین(ع) فرمود: عذر برادر دینیات را بپذیر و اگر برای خطای خود عذری نداشت تو برای او عذری بتراش!٩. سوم: در عین قدرت ببخشائى نه در حال ضعف؛ امام حسین(ع) فرمود : با گذشت ترین مردم آن کسی است که با داشتن قدرت، عفو و اغماض داشته باشد١٠.چهارم: تغافل است نسبت به خطای دیگران و نادیده گرفتن .امیر المؤمنین(ع) : تو برخی از امور و ناگواری ها را نادیده بگیر، تا موقعیت و امورت ستوده گردد١١؛ نیز : یکی از شریفترین اعمال یک شخص بزرگوار، نادیده گرفتن اطلاعات خود از (عیوب) دیگران است١٢. پنجم:پذیرش عذر و گذشت: کسی که عذر خواسته ،عذرش را باید پذیرفت و او راعفو کرد. علی(ع) : اقبل عذر من اعتذر الیک؛ اگر کسی از تو عذر خواهی کرد تو نیز عذر او را بپذیر (که نشانه شخصیت والای تو است)١٣. اصولا انسان باید خودش را بر عفو کردن عادت دهد چنانکه آن حضرت میفرماید:خودت را به گذشت و جوانمردی عادت بده١۴…
——————–
١.سوره نساء،آیه ٩٩.
٢.سوره نور،آیه ٢٢:(وَلْیَعْفُوا وَلْیَصْفَحُوا أَلَا تُحِبُّونَ أَنْ یَغْفِرَ اللَّهُ لَکُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ ).
٣.سوره فصلت،آیه٣۴.
۴.امالى شیخ مفید،ص٢٣١.
۵. اصول کافی، ج٣،ص١۶٧.
۶.تحفالعقول، ص ٣٣٠.
٧.فهرست غرر، ص ٢۵٢.
٨.تحف العقول،ص٣٧
٩.تحف العقول،ص ١٠٧.
١٠.بحارالانوار،ج٧٨،ص١٢١.
١١.فهرست غرر، ص٢٩٧.
١٢.نهج البلاغه،حکمت٢١٣.
١٣.تحف العقول،ص٢١٣.
١۴.دستور معالم الحکم،ص۶٩.
