گفتم: فرهاد، تو که بازرگانى خواندى براى فامیل بگو رسالت بازرگانان چیست؟فرهاد گفت:کمتر از بقیه نیست! تجارت، راه رشد و استقلال مالى و توانمندى اقتصادى از طریق مشروع براى رفاه خود و خانواده و جامعه است. اگر بازرگان، فقه کسب و کارش را یاد بگیرد، حرکت اقتصادى خود را بر مبناى حلال تنظیم مى کند و از کسب و کارهاى حرام چون ربا و قمار و کم فروشى و احتکار و رشوه و غشّ در معامله و معاملات باطل و…مى پرهیزد. حضرت على (ع)،بر فراز منبر فرمود:اى جامعه بازرگانان! اول فقه،سپس تجارت”الفقه ثم المتجر”و این عبارت را بخاطر اهمیتش سه بار تکرار فرمود:ابتدا فقه [کسب و کار]را بیاموزید،سپس بازرگانى را شروع نمائید١.خداوند فرمود:ای مومنان! اموال یکدیگر را به باطل (و از طرق نامشروع) مخورید مگر اینکه تجارتی با رضایت انجام گیرد…”٢ ؛و در عین حال هشدار مى دهد که مباد، تجارت و خرید و فروش،شما را از یاد خدا غافل کند که مردانى هستند که بازرگانى و بیع هرگز آنها را از یاد خدا باز نمى دارد٣…و این،راهبرد اصلى تجارت است…
گفتم:بایسته هاى تجارت چیست؟ گفت: “نخست نوشتن و تنظیم سند۴(در غیر مبادلات نقدى)؛ دوم ،شاهد گرفتن بر تجارت۵؛سوم رعایت تقوى۶؛ چهارم رعایت عدالت در تجارت با توزین صحیح و عدم کم فروشى٧؛پنجم رضایت طرفین که شرط صحت و مشروعیت تجارت است٨؛ و این تجارتى است که نیازهاى جامعه را بر آورده خواهد نمود. گفتم: خط قرمزهائى که بازرگانان باید رعایت کنند،کدام است؟گفت: ورود عواملى چون رشوه و ربا و قمار و کم فروشى و…در تجارت. درافتادن به اقتصادباطل،در قرآن اینگونه نهى شده است:اموال یکدیگر را به باطل (و ناحق) در میان خود مخورید! و برای خوردن بخشی از اموال مردم به گناه، (قسمتی از) آن را (به عنوان رشوه ) به قضات ندهید، در حالی که میدانید (این کار، گناه است)”!٩…
گفتم: بعضى از مصادیق این اقتصاد و تجارت باطل چیست؟ فرهاد گفت: کسب ثروت از طرق نامشروع مثل رشوه و قمار و ربا و غصب و ظلم و سوگند دروغ و پرونده سازى و مکر براى تصرف و بالاکشیدن اموال دیگران و کم فروشی و…مثلاً در مورد کم فروشى مى فرماید:واى بر کم فروشان،کسانی که وقتی میخواهند برای خود توزین کنند حق خود را به طور کامل میگیرند،اما هنگامی که میخواهند برای دیگران کیل یا وزن کنند کم میگذارند”١٠… همچنین مى فرماید:حق پیمانه را ادا کنید (و کم فروشی نکنید)، و دیگران را به خسارت نیفکنید! و حق مردم را کم نگذارید، و در زمین تلاش برای فساد نکنید!١١. از دیگر مصادیق تجارت حرام،کسب و کار از طریق سخن لهو است: “بعضی، از مردم خریدار سخنان بیهوده اند، تا به نادانی مردم را از راه خدا گمراه کنند و قرآن را به مسخره می گیرند نصیب آنها عذاب دردناک است”١٢که در روایات سخن لهو به غنا تفسیر شده و پیامبر(ص)فرمود:تعلیم تغنی حرام و نیز فروش و پولهایی که از آن بدست می آید حرام است١٣ و نیز تجارت از طریق تحریف کلام خدا و کتب آسمانى١۴ و کسب از طریق سحر و جادو١۵،تجارت از طریق اشاعه فحشاء١۶و…که تفصیل آن در رساله هاى عملیه آمده است…
گفتم:از جنبه هاى مثبت تجارت و رسالت تجار و بازرگانان نیز بگو! گفت: این بازرگانان هستند که با توانمندى مالی،موفق به انواع خیرات و احسان ها و نذورات و وقف ها و تاسیس انواع خیریه ها و بنیادهاى نیکوکارى و مسئولیت اجتماعى و بناى عبادتگاه ها چون مساجد و حسینیه ها و مهدیه ها و… مى شوند که ردپاى احسان آنها از ابتداى تاریخ تا کنون در جوامع مختلف قابل مشاهده است.رسالت دیگر نشان دادن عملى فرهنگ اسلامى از طریق اخلاق نیکو و پاک دستى و خیر رسانى در مبادلات مالى با مردم کشورهاى دیگر است چنانکه مى دانیم اسلام از طریق بازرگانان مسلمان به کشورهاىى چون اندونزى و مالزى و بعضى کشورهاى اروپائى راه پیدا کرده است.تجربه نشان داده اهتمام به تبلیغ علمى و عملى توسط بازرگانان که خود را مجهز به دانش دینى کرده باشند در بعضى مواقع بسیار موثرتر از تبلیغ مبلیغین رسمى بوده است…
———————–
١.«یَا مَعْشَرَ اَلتُّجَّارِ اَلْفِقْهَ ثُمَّ اَلْمَتْجَرَ اَلْفِقْهَ ثُمَّ اَلْمَتْجَرْ،من لا یحضره الفقیه،ج٣،ص١٩۴.
٢.یـایها الذین ءامنوا لا تاکلوا امولکم بینکم بالباطـل الا ان تکون تجاره عن تراض منکم،سوره نور،آیه٣٧
٣.رجال لا تلهیهم تجـاره ولا بیع عن ذکر الله،سوره نسا، آیه۲۸۲.
۴و۵و۶:سوره بقره آیه۲۸۲.
٧.واوفوا الکیل والمیزان بالقسط.(و پیمانه و وزن را از روی عدالت کامل کنید).سوره انعام،آیه۱۵۲.
٨و ٩.تجـاره عن تراض منکم،نور/٣٧.
١٠.ویل للمطففین،الذین اذا اکتالوا علی الناس یستوفون و اذا کالوهم او وزنوهم یخسرون، سوره مطففین، تفسیر نمونه، ج۲۶، ص۲۴۴.
١١.اوفوا الکیل ولا تکونوا من المخسرین• ولا تبخسوا الناس اشیاءهم ولا تعثوا فی الارض مفسدین.سوره شعرا،آیه ١٨٣.
١٢.”وَمِنَ النَّاسِ مَن یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ لِیُضِلَّ عَن سَبِیلِ اللَّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَیَتَّخِذَهَا هُزُوًا أُولَئِکَ لَهُمْ عَذَابٌ مُّهِینٌ،سوره لقمان،آیه ۶.
١٣. مجمع البیان، ج۸، ص۷۶. المیزان، ج۱۶، ص۳۱۳. نورالثقلین، ۴، ص۱۹۴.
١۴.سوره بقره آیه۷۹.
١۵.سوره بقره،آیه ١٠٢.
١۶.سوره نور،آیه٣٣؛ تفسیر نمونه ،ج١۴ص۴۶١.
