سومین بخش از روابط اجتماعى را زهره به روابط همکیشان اختصاص داد: هر مسلمان در برابر برادران و همکیشان خود حقوق و وظایفى دارد.اگر بخواهیم به اجمال در یک جمله این وظایف را خلاصه کنیم به این کلام پیامبر خدا(ص)مى رسیم که فرمود:”مسلمان کسی است که مسلمانان، از دست و زبان او در سلامت و آسایش باشند”(المسلم من سلم المسلمون من لسانه و یده١). این بیان، البته بیان سلبى است یعنى نشان مى دهد چه کارهائى را نباید انجام دهند اما در بیان اثباتى،حقوق فراوانى بیان شده است از جمله:”هر چه براى خودت دوست دارى، براى رفیقت هم دوست داشته باشی”( أَنْ تُحِبَّ لَهُ مَا تُحِبُّ لِنَفْسِکَ وَ تَکْرَهَ لَهُ مَا تَکْرَهُ لِنَفْسِکَ٢)؛ و”واجب ترین حقّ برادرت بر تو آن است که چیزی را که سبب نفع دنیا و آخرت اوست، از او پوشیده نداری(إِنَّ مِنْ أَوْجَبِ حَقِّ أَخیکَ أَنْ لا تَکْتُمَهُ شَیئًا ینْفَعُهُ لاِمْرِ دُنْیاهُ وَ لاِمْرِ آخِرَتِهِ٣)؛و”هرگاه مؤمنی بتواند برادر خود را یاری رساند اما کمکش نکند، خداوند در دنیا و آخرت او را تنها گذارد۴”…گاهى پیشوایان از هفت یا سی حق که مسلمانان بر یکدیگر دارند سخن گفته اند،مانند این سخن امام صادق(ع):
“هر مسلمانی بر برادر خود هفت حق دارد و آسان ترین آنها این است که آنچه را برای خود دوست داری برای او نیز دوست بداری و آنچه را که برای خود دوست نداری برای او نیز دوست نداشته باشی و حق دوم این است که از به خشم آوردن او بپرهیزی و آنچه را موجب خشنودی اوست فراهم کنی و امر او را اطاعت نمایی، و حق سوم این که با جان و مال و زبان و دست و پای خود او را یاری نمایی، و حق چهارم این است که چشم او و راهنمای او و آینه او باشی، و حق پنجم این که تو سیر نباشی و او گرسنه و تو سیراب نباشی و او تشنه و تو پوشیده نباشی و او برهنه باشد، و حق ششم این که اگر تو خادمی داری و او ندارد، خادم خود را بفرستی تا لباس او را بشوید و غذای او را طبخ کند و بستر او را آماده نماید، و حق هفتم این که به سوگند و قسم او احترام بگذاری و دعوت او را اجابت نمایی اگر مریض بود از او عبادت کنی و اگر از دنیا رفت او را تشییع نمایی و اگر حاجت و نیازی داشت در انجام آن بکوشی و مگذاری که ناچار به سؤال و درخواست از تو بشود، اگر این حقوق را نسبت به او رعایت کنی، ولایت و ارتباط برادری خود را با او متصل و برادری او را نیز با خود محکم نموده ای۵”
اسلام از همان اوائل بعثت،مسئولیت افراد نسبت به یکدیگر را با حساس بودن نسبت به وضعیت اقتصادى طبقات نیازمند،گوشزد نمود و به یکى از اسباب تنگى روزى در سوره فجر اشاره نمود: کَلاّ بَلْ لا تُکْرِمُونَ الْیَتِیمَ * وَ لا تَحَاضُّونَ عَلى طَعامِ الْمِسْکِینِ ؛ آنچه باعث مىشود روزیتان تنگ شود این نیست که خدا شما را خوار و ذلیل کرده، بلکه این، عقوبت کارهایى است که انجام مىدهید: یتیم را اکرام نمىکنید؛و یکدیگر را برای رسیدگی به فقرا و اطعام مساکین تشویق نمى کنید. ممکن است هر کدام جداگانه خدمتى انجام دهید، یا فقیرى را سیر کنید؛ اما آنچه در این آیه مىگوید این است که همدیگر را به اطعام تهیدستان تشویق نمىکنید. در سوره بلد هم مى فرماید: کسانی که گرفتار عذاب الهى مىشوند، به این دلیل است که از گردنه نگذشتهاند. بعد ادامه مىدهد: مىدانید گردنه چیست؟گردنه و عقبه این است: اسیرى را آزاد کنید؛ یا در روز تنگدستى، قحطى و گرفتارى به دیگران رسیدگى کنید؛ یا به یتیمى از نزدیکان و خویشاوندان رسیدگی کنید؛ یا به گداى خاک نشینى کمک نمائید…
از دیگر حقوق ایمانى ،اصلاح میان افراد و آشتی دادن آنان؛ پوشاندن عیوب مسلمانان جهت حفظ آبروی ایشان؛حفظ عرض و آبروی مسلمان در غیاب او و اگر کسی به یک مسلمان تهمتی زد، دفاع از او واجب است و اگر بتواند دفاع کند وتهمت را دفع کند ولی کوتاهی و سستی کند، به مقتضای روایات، درگناه تهمت زنندگان شریک است. سلام و مصافحه و معانقه؛عیادت، دیدار در مناسبت هاى مختلف به ویژه پس از زیارت حج ، تشییع جنازه، زیارت قبور، تسلیت و تعزیت به خانواده، دعا پس از فوت و انجام عبادات و زیارات به نیابت آنان و…یکى دیگر از حقوق مهم رسیدگى فکرى و عقیدتى به همکیشان است.چه بسا آنان بر اثر معاشرت با دگر اندیشان و یا تبلیغات رسانه هاى آنان شبهه ناک شده و در اعتقادات متزلزل شوند،باید با درایت متوجه این خطر شد و آنها را از طریق خود یا کارشناسان شبهه زدائى نمود و نجات داد…
—————
١ المحجه البیضاء، ج٣،ص٣۵٨
٢.الکافی، ج٢،ص١۶٩ باب «حق المؤمن على أخیه و أداء حقه»
٣.از امام کاظم(ع)،بحار الانوار،ج٢ ص٧۵
۴.از امام صادق(ع)،امالى صدوق،ص۴٨۶
۵.وسائل الشیعه ج ٨،ص۵۴۴
