ز گفتاربد پوزش آورد پیش/بپیچید زان خام کردار خویش/بگفتا ز پوزش چه پیش آورم/که دل تان به گفتار خویش آورم…پس رفتم و این غزل به دستش دادم/واندر ره معذرت به خاک افتادم… معذرت پیشه گیر و استغفار/عجز و فقر و شکستگى پیش آر…به دست و پایش افتم معذرت خواه از گناه خویش…آرى عزیزان!پوزش خواهى، نشان کمال است؛نشان آزادگى است؛یعنى اگر کسى متوجه خطای خود شد،خود را بشکند و اظهار پشیمانى کند و پوزش بخواهد تا او را ببخشند و دلى که به ناحق شکسته اند،التیام دهند.اعتراف به خطا و معذرت خواهى نه تنها انسان را کوچک نمى کند بلکه یک کمال را در انسان نشان مى دهد که چون خطای خویش بفهمد در جبران آن درنگ نمى کند.بنابراین یکى از مهارتهایی که انسان باید در زندگی بیاموزد، مهارت عذرخواهی و نیز عذرپذیرى و شرایط هریک مى باشد؛ امیرمومنان(ع)فرمود:پوزش خواهى از خطا، دلیل خردمندی است(المعذره برهان العقل١)…
انسان ها در زندگی خویش اشتباهات و خطاها و حتی گناهانی مرتکب میشوند که ریشه در غفلت، فراموشى، جهالت، سفاهت، غرور و مانند آنها دارد. از اینرو، پوزشطلبی امری بسیار مطلوب و نیکو است، به شرط آنکه خاستگاه آن اخلاص و عدم بازگشت به آن اشتباه و خطا و گناه باشد. پذیرش عذر دیگران نیز امری نیک و از مصادیق احسان و اکرام است:نامه ما را اگر مى شست اشک معذرت/مى توانستیم در صحراى محشر رو سفید/شرمسارى تیرگى از نامه ما مى برد/از بهار خویش خواهد روی عنبر را سفید…از کریمان معذرت در وقت احسان خوش نماست…پذیرش عذر دیگران به این معنا است که شخص اهل احسان و عفو و گذشت است و به طور طبیعی کسب فضایل اخلاقی، امر واجب برای هر انسانی است.از نظر قرآن پذیرش عذر دیگری نشانه بالندگی و رشد اخلاقی انسان است. در حقیقت پذیرنده عذر دیگران نشان میدهد که از نظر فضایل اخلاقی تا چه اندازه رشد کرده و بالنده شده است٢…
البته انسان نباید کاری کند نیاز به عذر خواهى باشد تا عزت او محفوظ بماند. پیامبر(ص) فرمود:”بپرهیز از کاری که به سبب آن پوزش بخواهی٣”؛امیرمؤمنان نیز فرمود: “بى نیازى از پوزش خواهی، عزت بخش تر از پوزش خواهی موجّه است۴؛ و در نامهای به حارث همدانی نوشتند: “بپرهیز از هر کاری که اگر از انجام دهنده اش درباره آن بازخواست شود، انکارش کند و یا پوزش خواهد؛ و آبروی خود را آماج تیرهای سخن مردم قرار مده۵”.یکى از عوامل عذرخواهى هاى فراوان نیز، عجز و ضعف و کاهش قدرت است که انسان باید بر توانائى خویش بیفزاید:”هرگاه توانایی، کاستی گیرد، تمسک به عذر و بهانهها فزونی یابد۶”.اما به هرحال اگر خطایی بود باید با شجاعت،خطای خود را بپذیرد و پوزش بخواهد و در صدد توجیه آن بر نیاید.بسیار دیده ایم که وقتى رسانه ها ،خطای افراد را کشف و برملا مى کنند، خطاکاران در صدد توجیه خطای خود برآمده و به جاى پوزش،تقصیر را به گردن دیگرى مى اندازند…
عذر پذیرى نیز نشان کرامت و بزرگى است .امام حسین(ع) درباره اهمیت و ارزش عذرخواهی و قبولی عذر می فرماید: “اگر شخصی در گوش راستم مرا دشنام دهد و در گوش چپم معذرت خواهی کند از او گذشت مینمایم زیرا پدرم از جدم روایت کرد: کسی که عذرخواهی دیگران را چه موجه و چه ناموجه نپذیرد، بر حوض کوثر وارد نخواهد شد٧”. و نیز امیرمومنان(ع) فرمود:عذر برادر خود را بپذیر و اگر او عذری نداشت برای خطای او عذری بتراش٨[و عذرش را قبول کن]! لذا هر دو طرف موضوع شایان اهمیت است: هم پوزش خواهى و هم پوزش پذیرى.از نظر دینى هردو بسیار پسندیده است.اگر به فرزندان خود آموزش دهیم چگونه با پوزشخواهی و یا پذیرش آن میتوانند از پیامدهای مخرب و زیانبار خطا و اشتباه و حتی گناهی جلوگیری کنند، بسیاری از مشکلات جامعه حل میشود، سیاست مداران و دولت مردان نیز با پوزش خواهی از مردم بخواهند تا از خطا و اشتباه آنان چشم پوشی کنند و زمینه ادامه فعالیتهای خویش را فراهم آورند و از افزایش تنشها و چالشها جلوگیری به عمل آورند. اموری چون تکبر، غرور و تفاخر و مانند آن موجب میشود که انسان نتواند این مهارت را بیاموزد و یا در خود و جامعه عملیاتی سازد. همچنین کینهجویی و فقدان فضایل اخلاقی چون عفو و احسان و ایثار و گذشت خود عاملی است که نمیگذارد که انسان عذرطلب باشد و یا عذر دیگران را بپذیرد…
———————-
١.غررالحکم،ح۴٩٧.
٢.ر.ک:سوره نور آیات٢٧و٢٨،سوره نمل،آیات ١٧-٢١.
٣.بحارالانوار،ج٧٨،ص٢٠٠،ح٢٨.
۴.نهجالبلاغه، حکمت٣٢٩.
۵.نهجالبلاغه، نامه۶٩.
۶.غررالحکم،ح۴٠٣٨.
٧.احقاق الحق،ج١١،ص١٣۴.
٨.بحارالانوار،ج٧۴،ص١۶۵.
