هرودوت(۴۸۴- ۴۰۹ پیش از میلاد)، تاریخ نگارى است که کتاب شش جلدى اش درباره تاریخ تمدن یونان باستان و ارتباط دوقوم پارسى و ایرانى و کشف منشأ اختلاف آنها، هنوز مورد مراجعه است و یکی از مهم ترین منابع تاریخ ایران باستان محسوب میشود.هرودوت ، کتابش را تحت عناوین کلییو، اوترپ، تالی، ملپومن، ترپسیکور و اراتو که به معنای خداوند تاریخ، موسیقی، کمدی، تراژدی، رقص و حزین است، آورده است. مطالب کتاب بدون تبویب و فصل بندی خاصی به صورت سلسله وار ذکر شده است و مترجم کتاب تنها با ذکر شماره هایی قدری از یکنواختی آن کاسته است. نثر کتاب از لحاظ طرز بیان و شیوه انشاء از سادگی و روانی برخوردار است و همین سادگی و روانی لطفی خاص به نوشته هرودت داده که آن را از نثر پیچیده و غامض قرون بعد ممتاز کرده است.او حیات بشری را شبیه یک صحنه نمایش بزرگ می دانسته که مراحل مختلف آن مانند سلسله زنجیر حوادث یک داستان به هم مربوط است و معتقد به اصل وحدت تاریخ جهان است و با نقل نزاع و برخورد و ستیز دو تمدن مغایر آسیا و اروپا مغایر،کوشیده است، آنچه به قول او «زیباییها و شگفتیهای جهان از یونانیان و اهالی آسیا باقی مانده است»، در کتاب خود نقل کند.
شیوه او در نقل مطالب و افسانههای تاریخی، تاریخ نویسى روایی است به گونه اى که فهم آن برای همه کس آسان است؛ ولی به خاطر سفرهاى زیاد و تحقیقات پرزحمت و دشوارى که انجام داده، دریغش آمده است که اطلاعات و معلومات وسیع خود را خلاصه کند و عصاره و چکیده آن را برای خوانندگان ارمغان گذارد و به همین جهت است که همه جا و از همه چیز با تفصیل زایدی سخن میگوید، به قسمی که گاه اطاله کلام خواننده را کسل و ناراحت مى کند.او به تفصیل به شرح جزئیات عجایب و شگفتیهای زمان خود پرداخته، شگفتیهایی که امروز در نظر ما کودکانه و ناچیز جلوه میکند، اما در خلال همین مطالب، خواننده ،تاریخ جهان را مشاهده میکند که آهسته و آرام ورق میخورد.هرودوت، از کروزوس و فتح سرزمین هاى وسیع توسط او و بعد شکستش توسط کورش پادشاه فاتح پارس و موسس خاندان هخامنشى، سخن مى گوید که امپراتوری وسیع او را فتح کرده و از تخت شاهی به زیر میکشد و به اسارت میبرد. او ضمن بیان افسانه ها، تاریخ آسیا را بیان مى کند و به تفصیل تمام در یک جلد کامل، اوضاع مصر از زمانى که کمبوجیه برای فتح آن حرکت میکند تا موقعی که مصر به دست این پادشاه فتح میشود را شرح مى دهد.
شرح زندگانی چهار شاه ایرانی (کورش ، کمبوجیه، داریوش و خشایارشا) و جنگ ها و نحوه جلوس بر سلطنت آنها به تفصیل در تاریخ هرودوت آمدهاست. لشکرکشی داریوش از راه دریا و پیاده شدن سربازان متهور پارس در دشت ماراتن در برابر دروازه های شهر آتن نخستین برخورد دو تمدن متضاد جهان باستان را شرح مى دهد که با جنگ های پلاته و میکال که آخرین برخورد تمدن شرق و غرب محسوب میشود به پایان میرسد. در جدال و ستیز بزرگی که بین این دو تمدن درگرفت، غرب موقتا پیروز شد و شرق به داخل چهاردیواری قاره وسیع خود رانده شد. قصد اصلی مؤلف از تالیف کتاب تاریخ بیان ماجرای همین زورآزمایی بزرگ بوده و آنچه هرودت بعد از ذکر این وقایع نقل میکند در حقیقت دنباله زائدی از شرح همین وقایع است.کشف اسرار تاریخ ایران در زمان هخامنشیان بیش از هر چیز دیگر مدیون کتاب تاریخ هرودوت است. هر چند این کتاب به اقتضای زمان و احوال مؤلف نقایصی دارد ولی در عهد جدید اکثر انتقادات به نفع هرودوت است و در مجموع ، محققان او را مورخی صادق و صمیمی دانستهاند.
کتاب هرودوت،نخستین تاریخ جهان است که دربارهٔ آداب و رسوم اقوام و ملیت های گوناگون سخن گفته است.با آنکه هرودوت اکثر عمرش را در یونان گذرانده، ولی از آنجا که زادگاهش در نخستین سالهای زندگی او زیر استیلاى ایران بوده، با فرهنگ ایرانی آشنا مى شود و گرچه با زبان فاتحان سرزمینش آشنا نبود ولی این فرصت برایش پیشآمد که از قوانین، مذهب و فرهنگ آنان آگاهی یابد. این آشنایی با فرهنگهای یونان و ایران، او را با قدر و منزلت شان آشنا ساخت و سبب شد که دربارهٔ دشمنان یونان، هم سخن بگوید. سرچشمهٔ روایت ها و افسانه ها غالباً، شنیده های شفاهی او بودهاند. گرایش های سیاسى و مذهبی هرودوت در تاریخ نگارى او دخالت داشته اند؛ چنانکه گرایش او به پریکلس و آتن باعث شده تا وقایع مرتبط با آتن را به سود آتنی ها ثبت کند و هرجا که گزارشهای او با مصلحت آتنیها منافاتی نداشت، بیطرف بود ولی هرگاه پای منافع آتن در میان بود، هر گزارشی، حتى سخن های بیهوده را می پذیرفت. از نظر مذهبی نیز، به خدایان و الاهه هاى یونانى اعتقاد داشت و مشیت الهی را حاکم بر تاریخ می دانست.او در بعضى موارد هم علل مذهبی را به کناری مینهد و به جستجوی علت های طبیعی میپردازد. ویل دورانت معتقد است که چنین تغییری در بینش هرودوت ناشی از شنیدن عقاید سوفسطاییان در اواخر عمر وی بوده است.
