“سزاوار نیست که همه مؤمنان (به جهاد) رهسپار شوند؛ پس چرا از هر گروهى از ایشان ، دستهاى کوچ نمىکنند تا در دین فقیه و عالم شوند و هنگامى که به سوى قوم خویشباز گشتند، آنان را بیم دهند تا شاید آنان (از گناه و طغیان) حذر کنند”١.این آیه صراحتاً هجرت علمى را براى آموزش و هدایت مردم الزامى مى شمرد و حتى اجازه مى دهد عده اى که براى این کار مناسب هستند به میدان جهاد نروند و به جاى آن سفر کنند و نزد عالمان روند و علم شریعت آموزند و سپس نزد قوم و مردم خود بازگردند و آنها را هدایت نمایند و از امورى که خلاف شریعت است، بازدارند و هدایت کنند. بنابر این باید از هر منطقه، افرادى براى شناخت اسلام به مراکز علمى بروند تا در همه مناطق، عالم دینى به مقدار لازم حضور داشته باشد. دانشمندى که کوچ علمى نکند، چگونه خواهد توانست دانش دین را به طور کامل بیاموزد؟امام در باره کسى که در خانهاش نشسته بود، فرمود:او چگونه فقیه دینى خواهد شد؟!٢
فقه، علم دین است که هم شامل اصول و مبانى دین است و هم احکام و امور تشریعى.این دانش آن چنان مهّم است که رسول خدا(ص) در هنگام بدرقه على(ع) به سفر یمن، به او فرمان داد فقه را به مردم را بیاموزد(فقّههم فى الدین)٣ و او را چنین دعا کرد: خدایا او را در دین فقیه و عالم قرار ده(الّلهم فقّهه فى الدین)۴با آنکه وى فقیه ترین و آگاه ترین و عالم ترین مردم نسبت به مبانى دین بود.امیرمومنان نیز به فرزندش توصیه نمود: در دین،عالم و فقیه باش که فقیهان و عالمان دین،وارثان پیامبران هستند(تَفقَّه فىالدّین فان الفقهاء ورثه الانبیاء)۵.امام حسین(ع) نیز شب عاشورا در جملاتى خداوند را چنین ستود: “حمد خدایى که ما را فقیه در دین قرار داد”۶.تفقّه در دین و آموزش آن به مردم، واجب کفائى است یعنى بر همگان واجب است به آن قیام کنند اما اگر به قدر کفایت،عده اى به این کار قیام نمودند،تکلیف از دیگران ساقط مى شود.هجرت اول به مراکز علمى است و هجرت دوم بازگشت به منطقه خود و تعلیم مردم. بنابر این ماندن در حوزه ها جایز نیست و باید به مراکز نیازمند به عالم، بازگشت…
از امام صادق(ع) پرسیدند: اگر براى امام حادثهاى اتفاق افتاد(و دسترسى به او ممکن نبود)، تکلیف مردم چیست؟ امام این آیه را تلاوت فرمود که از هر شهر و طایفهاى باید براى شناخت امام حرکت کنند٧…تحصیل علم محدود به دوره سنی خاصی نیست، بلکه لازم است انسان در تمام طول عمر در پی تحصیل دانش باشد، پیامبر اکرم (ص) فرمود: “زگهواره تا گور دانش بجوى”٨؛ و تحصیل علم هم ، محدود به مکان خاصی نیست، بلکه اگر لازم است برای تحصیل دانش به دورترین نقطه عالم سفر کند باید این سفر را داشته باشد، پیامبر اکرم (ص) فرمود: “در جستجوى دانش برآئید حتى اگر در چین باشد”٩؛و نیز:”حکمت و دانش حکیمانه، گمشده مؤمن است هر جا که آن را یافت، دریافت می کند”١٠؛ و نیز:”حکمت گمشده مؤمن است پس حکمت را فراگیرید گرچه از اهل نفاق باشد”١١و نیز: “حق را از اهل باطل اخذ کنید و باطل را از اهل حق دریافت نکنید، نقاد سخن باشید؛بنگر چه مى گوید و ننگر که مى گوید١٢. علی (ع) فرمود:”حکمت را فرا بگیرید اگرچه از مشرکین باشد”١٣…
نکته مهم دیگر،توجه به علم نافع براى جامعه است؛ یعنی انسان باید عمرش را صرف تحصیل علمی نماید که برای او و جامعه سودمند باشد و از علمی که ثمره و نتیجه ای نداشته باشد، اجتناب کند؛و این علم،منحصر به علوم حوزوى نیست بلکه تحصیل هر علمی است که برای انسان و جامعه انسانی سودمند باشد، چه علوم انسانی باشد و چه علوم تجربی.پیامبر(ص)فرمود:”علم دو گونه است:علم ادیان و علم ابدان(العلم علمان،علم الادیان و علم الابدان)١۴. از این رو حضرت امیر (ع) در نهج البلاغه ضمن بیان اوصاف و ویژگی های پرهیزکاران فرمود: “پرهیزکاران گوش های خود را متوجه دانشی می کنند که برای آن ها سودمند باشد(وقفوا اسماعهم على العلم النافع لهم)١۵ و پیامبراکرم (ص) فرمودند: از علم بدون سودمندی به خدا پناه ببریم (نعوذ بالله من علم لاینفع)١۶و” خدایا، از علمى که سودى نمى رساند به تو پناه مى آورم”(اللهم انی اعوذ بک من علم لاینفع)١٧…
———————-
١.توبه/١٢٢.
٢. تفسیر کنزالدقائق،ذیل آیه ١٢٢سوره توبه.
٣. مستدرک الوسائل، حدیث٣۶٣۶٩.
۴.بحار، ج۶۶،ص٩٢.
۵.بحار، ج١،ص٢١۶.
۶.موسوعه کلمات الامام الحسین(ع).
٧.کافى،ج ۱،ص ۳۷٨، ح ۱؛نورالثقلین،ج ۲،ص ۲۸۲- ،ح ۴۰۴.
٨.نهج الفصاحه، ج٢،ص۶۶۵.
٩.بحارالانوار، ج١،ص١٨،وسائل الشیعه،ج٢٧،ص٢٧.
١٠.بحارالانوار، ج٢،ص١٠۵.
١١. همان، ص٩٩.
١٢.همان.ص٩۶؛کنزالعمال، حدیث۴٢٢١٨.
١٣.بحارالانوار،ج٢،ص٩٧.
١۴.بحارالانوار،ج١،ص٢٢٠
١۵.نهج البلاغه، خطبه متقین.
١۶. بحارالانوار، ج٢،ص٣٢.
١٧.کنزالعمال، حدیث٣۶٠٩.
