یک اجتماع چند ملیونى براى یک عمل عبادى در یک نقطه زمین گردهم مى آیند و علاوه بر عبادت و نزدیکى به معبود، منافع اجتماعى و مالى و فرهنگى نیز نصیب شان مى شود:”در میان مردم آهنگ حج را صلا ده تا پیاده یا سواره، بر شتران لاغر(رهوار) از سرزمین های دور به سوی تو آیند و شاهد منافع خود باشند…١” و رسما به حاجیان اجازه مى دهد که پس از انجام مناسک،تجارت کنند و برکت و فضلى از ناحیه خداوند طلب نمایند٢.در عصر جاهلى،هرگونه معامله و کسب و کار در موسم حج را حرام و موجب بطلان حج مى دانستند اما قرآن آن را مردود شمرده اجازه تجارت داده است.ابن عباس در تفسیر آیه کریمه می گوید:منافع یاد شده در آیه؛ عبارت است از منافع دنیا و آخرت؛ منافع آخرت خشنودی خداوند است و منافع دنیا آن چیزی است که مردم از گوشت قربانی و تجارت به دست می آورند٣.امام صادق(ع)هم فرمود:”مقصود از طلب فضل خداوند، تحصیل روزی[و تجارت] است، هنگامی که شخص از احرام خارج شد و اعمال حج را به پایان برد۴”…
اما روایات در زمینه منافع تجارى و دنیوى حج،بسیار است: پیامبر خدا( ص) فرمود:کسی که خواهان دنیا و آخرت است، باید آهنگ این خانه[یعنى خانه کعبه] کند۵”؛و نیز فرمود:”حج به جاى آرید تا بى نیاز گردید(حُجُّوا تَسْتَغْنُوا)۶. از آنجا که این سفر،هزینه هائى دارد و امکان دارد بعضى به خاطر این هزینه ها هراس کنند و به حج نشتابند، لذا خداوند آن را با منافع دنیوی نیز همراه ساخته و وعده خیر و استغنا به زائران داده تا از سنگینی هزینه ها نهراسند و به هر بهایی، حج خانه خدا کنند.در عمل و تجربه نیز چنین بوده که حج نه تنها زیان مالی به بار نیاورده، بلکه سبب توسعه رزق و استغنا و بی نیازی بوده است؛امام سجاد(ع)فرمود:”حج و عمره به جای آورید تا بدن هاتان سالم بماند و روزی تان گشاده گردد و مخارج خانواده تان تأمین شود٧”.امیر مومنان(ع)نیز فرمود:”حج و عمره خانه خدا، فقر را از میان برمی دارد و گناهان را پاک می نماید٨”…
آثار اقتصادی حج منحصر به حج گزاران و ساکنان مکه نیست ، بلکه میلیون ها انسان که در گوشه و کنار جهان اسلام به سر می برند و هزاران خانواده در حرم و خارج حرم و حوالی مکه و کسانی که در اقصی نقاط، به نوعی با منافع حج سر و کار دارند از برکات حج بهره مند می شوند. از کشاورزی که محصول تولید می کند تا غذاى زائران را فراهم نماید؛ هنرمندی که آثار هنری و دستی می آفریند؛ دامداری که دام می پرورد تا قربانى زائران را تدارک کند؛ شرکت هاى حمل و نقل هوائى و دریائى و زمینى که چند ملیون زائر را از همه کشورها،جابجا مى کنند؛ راننده ای که در حمل و نقل مشارکت دارد، بازرگانی که آذوقه و نیاز زائران را به صورت کلی و جزئی فراهم می سازد و سایر اصناف و اهل حرفه که در پدید آوردن امکانات این سفر سهیم اند، همگی از منافع حج بهره می برند.در بازار اقتصادی حج میلیون ها انسان از خرد و کلان تغذیه و تامین می شوند که پروژه انتقال گوشت هاى قربانى براى نیازمندان یکى از آنهاست…
در حاشیه این کنگره عظیم مى توان صدها نشست تخصصى و تجارى برگزار نمود که زائران به حج آمده که از هزاران شغل و تخصص علمى و تجارى و فرهنگى از کشورهاى مختلف گردآمده اند،با دیدگاه ها و پیشنهادهاى یکدیگر براى حل مشکلات و توسعه همکارى هاى جهان اسلام و تشکیل بازار مشترک اسلامى و موضوعات دیگر آشنا شوند و مقدمه اى باشد براى ارتباطات بیشتر در ایام سال و عقد قراردادهاى همکارى تجارى و علمى و فرهنگى در یک فضاى معنوى با روح اخوت و برادرى…امام صادق(ع)در پاسخ به سوال هشام در مورد فلسفه حج فرمود:”مقرر شد مردم از شرق و غرب به این سرزمین بیایند و یکدیگر را بشناسند و همه گروه ها از تجارت و حمل و نقل کالا از شهری به شهر دیگر بهره گیرند… و آثار و اخبار پیامبر خدا شناخته و در خاطره ها تجدید گردد و فراموش نشود و اگر قرار بود هر جمعیتی تنها از کشورها و شهرهای خودشان و حوادث و مسائل منطقه ای سخن بگویند مردم نابود می شدند و شهرها ویران می گردید و بازرگانی و سود آوری تعطیل می شد و اخبار و حوادث در پرده ابهام می ماند و کسی برآنها آگاهی نمی یافت٩”…
————–
١.حج/٢٧و٢٨.
٢.بقره/١٩٨.
٣.تفسیر ابن کثیر، ج٣، ص٢١۴.
۴.البرهان فی تفسیر القرآن، ج١، ص۴٣١، از تفسیر عیاشی.
۵.وسائل الشیعه، ج٨، ص۴.
۶.همان.ص٧.
٧.همان.ص۴١.کافى،ج۴،ص٢۵٢.
٨.نهج البلاغه،خطبه١١٠.
٩.علل الشرایع، ص ۴٠۶و۴٠۵ .
