“من تو را امام و پیشواى مردمان قرار دادم”(إِنِّی جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِماماً)١؛ و “آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما، هدایت میکردند”(وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّهً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا)٢.واژه “امام”، هفت بار و جمع آن “ائمه” پنج بار در قرآن آمده است.غیر از پیشوایان الاهى و صالح(پنج بار) ، امام در این معانى هم به کار رفته است: دو نوبت در معنى کتاب تورات(وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتابُ مُوسى إِماماً وَ رَحْمَهً/پیش از وی کتاب موسی راهبر و مایه رحمت بوده)٣؛ لوح محفوظ، نامه و کارنامه(کُلَّ شَیْءٍ أَحْصَیْناهُ فِی إِمامٍ مُبِینٍ/هر چیزى را در لوح محفوظ و کارنامه اى روشن برشمردیم)۴؛راه و جاده(وَ إِنَّهُما لَبِإِمامٍ مُبِینٍ/و آن دو (شهر، اکنون) بر سر راهی آشکار است)۵.اما در اکثر موارد امام به معنای پیشوا، به کار رفته است مانند دو موردى که در ابتدا ذکر شد و نیز این آیه که مى فرماید:”روزی که هر گروهی را با پیشوای خویش فرا میخوانیم(یومَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ)۶. همچنین باید اضافه نمود که امام، دو نوبت بر پیشوایان کفر هم اطلاق شده است:”با پیشوایان کفر، جنگ و نبرد کنید(فَقاتِلُوا أَئِمَّهَ الْکُفْرِ)٧…
در مورد ویژگى هاى امام که در قرآن ذکر شده،باید گفت: اولاً “امام” در معناى پیشوای صالح و الاهى، متصل به پروردگار است و این خداست که او را تعیین مى نماید، چنانکه در آیات “إِنِّی جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِماماً” و نیز “وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّهً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا”، دیده شد.دیگر آنکه امام باید معصوم باشد و اهل گناه و ستم نباشد،چنانکه وقتى حضرت ابراهیم از خداوند تقاضا نمود که ذریّه او را هم ،مقام امامت ببخشد،خداوند در پاسخ او فرمود:”این عهد من(و این مقام امامت مشمول ستمگران،نخواهد شد و ظالمان به امامت نخواهند رسید”(لا ینال عهدی الظالمین)٨. دیگر ویژگى امام، صبر و بردبارى بر انواع امتحانات و آزمایش ها و سختى هاست:”و از میان آنان پیشوایانى قرار دادیم که به فرمان ما هدایت مى کردند ،هنگامى که صبر، پیشه نمودند”(وَ جَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّهً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمَّا صَبَرُوا …)٩.ویژگى دیگر امام،مقام یقین است: ” آن(امامان) به آیات ما یقین داشتند”( کانُوا بِآیاتِنا یُوقِنُونَ)١٠؛ و نیز در مورد ویژگى ابراهیم که به مقام امامت رسید،فرمود:”ملکوت آسمانها را به ابراهیم نمایاندیم تا از جمله یقین کنندگان باشد(وَ کَذلِکَ نُرِی إِبْراهِیمَ مَلَکُوتَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ لِیَکُونَ مِنَ الْمُوقِنِینَ)١١…
چنانکه دیده شد،امام در معنای قرآنى،پیشوای برگزیده الاهى است که داراى ویژگى هاى خاص بوده و نیز داراى ماموریت ویژه اى است که آن هدایت انسانهاست که فرمود:آنان را پیشوایانى قرار دادیم که به أمر ما هدایت مى نمودند(وَ جَعَلْنامنهُمْ أَئِمَّهً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا)١٢. بر اساس این آیه، امام باید “أمر الاهى”(أمرنا) را دریافت کرده و به آن کاملاً آگاه باشد که بتواند مردم را به سوی آن نماید تا اگر مردم پرسشى نمودند بتواند پاسخ دهد.این “أمر الاهى” بسیار سترگ و عظیم است و هرکسی نمى تواند و ظرفیت آن را ندارد که بر این أمر آگاه باشد زیرا در مورد “أمر”،خداوند فرموده است:” همانا امر او چنان است که هرگاه به چیزى اراده فرماید،همین بس که بگوید:باش! پس بى درنگ موجود مى شود؛پس منزه است خدائى که ملکوت هر چیزى در اختیار اوست و به سوى او بازگردانده مى شوید(إنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ ـ فَسُبْحانَ الَّذِی بِیَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْءٍ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ)١٣…
دیگر آنکه امام از طریق خاصى اوامر الاهى را دریافت مى کند تا بتواند آنها را به مردم برساند؛البته این مقام،مقام نبوت نیست اما او واسطه فیض خداوندى است که این فیض از طریق او به مردم خواهد رسید:”آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما هدایت میکردند و به ایشان انجام دادن کارهای نیک و برپاداشتن نماز و دادن زکات را وحی کردیم و آنان پرستنده ما بودند”(وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّهً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا وَ أَوْحَیْنا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْراتِ وَ إِقامَ الصَّلاهِ وَ إِیتاءَ الزَّکاهِ وَ کانُوا لَنا عابِدِینَ)١۴.این مقام،مقامى بس والا و سترگ است و به هرکسی داده نشده بلکه تنها به بعضى انبیاء همچون حضرت ابراهیم که از آزمون های سختى چون ذبح اسماعیل،سربلند بیرون آمده بود،إعطا گردید و خطاب به او آمد:همانا من تو را براى مردم ،امام قرار دادم”(إِنِّی جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِماماً).چنین برگزیدگانى که دارای مقام یقین و صبر و علم الاهى و عبودیت اند،شایسته پیشوایی مردم خواهند بود نه ظالمان و سیاه کرداران…
——————-
١.بقره/۱۲۴.
٢.انبیاء/ ۷۳؛ فرقان/۷۴؛ قصص/۵؛ سجده/۲۴.
٣.احقاف/۱۲؛هود/١٧.
۴.یس/١٢.
۵.حجر/٧٩.
۶.إسراء/٧١.
٧.توبه/١٢؛ قصص/۴١.
٨.بقره/١٢۴.
٩و١٠.سجده/٢۴.
١١.انعام/٧۵.
١٢.سجده/٢۴.
١٣.یس/٨٢-٨٣.
١۴.انبیاء/٧٣.
