امروزه مشارکت در امور خیرخواهانه و نیکوکاری ،”مسئولیت اجتماعى” نام گرفته و به عنوان یک وظیفه برای همه شهروندان به ویژه متمولان و بنگاه های اقتصادی،شکل رسمى پیدا کرده است و حتى به شکل قانونى، جزو هزینه های قابل قبول در حسابرسی مالیاتى بنگاه ها،قرار گرفته است. متعهد بودن فرد یا موسسات به انجام مسئولیت اجتماعى موجب مى شود تا تعادل مناسبی بین اکوسیستم و اقتصاد و امنیت و رفاه جامعه برقرار شود. استفاده از لفظ وظیفه نشان می دهد که هر فرد در حالت عادی باید به این وظایف واقف بوده و نقش خود را در حفظ این تعادل به صورت مشخص پذیرفته و ایفا کند.حوزه این مسئولیت همه نیازهای یک جامعه شامل رسیدگى به اقشار آسیب پذیر،آموزش های عمومى و تخصصی، حفظ محیط زیست و اکوسیستم، ایجاد سمن های مختلف برای حمایت از اجرای قوانین و رعایت عدالت و شایسته سالارى و جلوگیرى از نابسامانى های اجتماعى و جلوگیرى از اعمال خلاف و موانع پیشرفت و توسعه و آزادی های مشروع و هدایت جامعه به سوى معنویت و اخلاق …
وظایف انسان معارفی به عنوان یک شهروند جوامع امروزی، در نماز و روزه و حج و عبادات فردى خلاصه نمیشود، بلکه انجام مسؤولیتهای اجتماعی از جمله احسان و خدمت به بندگان خدا، رفع گرفتاری و حل مشکلات آنان نیز در صورتیکه با قصد قربت انجام گیرد، از بهترین عبادت ها محسوب میشود و در برخی موارد از دهها حج و عمره مقبول هم باارزشتر است١.امام صادق(ع)فرمود:”اگر تلاش کنم حاجت برادر دینی خودم را بر آورم نزد من محبوب تر از این است که هزار بنده آزاد کنم و هزار اسب را با زین و لگام در راه خدا به جبهه جنگ روانه نمایم”٢.حرکت برای رفع مشکلات دیگران، خارج کردن مؤمنان از همّ و غم و گرفتاری٣،خدمت به برادران مؤمن، مشورت و راهنمایی برای حل مشکلات یا اختلافات۴،میانجیگری برای ازدواج۵، فراهم نمودن وسایل ازدواج دیگران۶، راهنمایی دیگران به خیر و نیکی٧،صله ارحام، شاد کردن مؤمنان٨،تلاش برای رفع نیازهای مردم و دهها مورد دیگر نمونههایی از احسان و نیکوکاری است که توصیه شده است.
انسان در برابر طبیعت نیز مسئول است. آب، خاک، حیوانات، دریاها، رودها، کوهها، درّهها، نیزارها، معادن، جنگل ها و چراگاه ها و… مربوط به یک گروه یا ملیت و مردم یک روزگار نیست بلکه سرمایهای ملی و بخشی از منابع طبیعی بشر به حساب میآیند. این منابع، ثروتی است که خداوند متعال برای استفاده انسان ها فراهم ساخته است و تکتک افراد در برابر حفاظت از آن مسئولند.امام صادق(ع)فرمود:”زندگی بدون داشتن سه چیز، بر انسان گوارا نیست: هوای تمیز، آب فراوان و گوارا و زمین حاصل خیز”٩.رسول خدا(ص)، قبل از شروع جنگ ها، سپاهیان را به تقوا سفارش کرده و آنان را به رعایت اموری توصیه مینمود از جمله اینکه میفرمود: «نخلها را نسوزانید و در آب غرق نکنید، درختان میوه را قطع ننمائید و زراعت را به آتش نکشید شاید شما به آن نیازمند شوید. حیوانات حلال گوشت و اهلی را نکشید و از نابود کردن آنها بپرهیزید مگر آن حیواناتی که ناچار به خوردن آن هستید”١٠…
انسان در برابر حیوانات نیز مسئول است: حیوانات ، مخلوقات الاهى و تسبیحگوی خداوند متعال هستند١١ و از شعور و آگاهی برخوردارند١٢ و حقوقى دارند که انسان ها موظف به رعایت آن هستند.رسول خدا(ص)در بیان حقوق حیوان بر صاحبش فرمود: حیوان، شش حق به گردن صاحب خود دارد: هرگاه از آن پیاده شد، علفش دهد؛ هرگاه از آبی گذشت، آبش دهد؛ بهناحق آن را نزند؛ بیشتر از قدرتش، بر آن بار نکند؛ بیشتر از توانش، آن را راه نبرد؛ و مدّت زیادی روی آن درنگ نکند”١٣. قرآن کریم هرگونه آزار و اذیت کردن حیوان ها مانند بریدن گوش و دُم و… را کاری زشت و شیطانی میشمرد١۴. پیامبر خدا(ص) مردی را دید که پایش را روی سینه گوسفندی گذاشته و مشغول تیز کردن کارد خود است و گوسفند به او خیره شده است. آن حضرت به او فرمود:”نمیتوانستی قبلاً کاردت را تیز کنی؟ یا میخواهی جان این حیوان را دو بار بستانی؟!١۵.امیرمومنان (ع) هرگز گوسفند و میشی را جلوی چشمان گوسفند و میشی که به او نگاه میکرد ذبح نمی نمود١۶.رسول خدا(ص) وقتی مادّه شتری را دید که زانویش بسته شده و بارش همچنان بر پشت اوست، [پرسید]: صاحب او کجاست؟ به او بگویید که خودش را برای شکایت [این شتر در روز قیامت] آماده کند!١٧…
——————
١.کافى١٩٣/٢. ٢.بحارالانوار٣١۶/٧١. ٣.ثواب الاعمال/١۴۶. ۴.همان/١۴٨. ۵.کافى٣٣١/۵. ۶. خصال١۴١/١. ٧.کافى٢٧/۴. ٨.مومن/۴٨. ٩.تحف العقول/٣٢٠. ١٠.وسائل الشیعه۵٩/١۵. ١١.جمعه/١، تغابن/١. ١٢. نحل/۶٨-۶٩. ١٣.مکارم الاخلاق/٢۶٢. ١۴.نساء/١١٩. ١۵.سبل الهدی و الرشاد فی سیره خیر العباد٧٧/٩. ١۶.تهذیب الأحکام۵۶/٩. ١٧.المحاسن٣۶١/٢.
