قلب روى اندود ، نستانند در بازار حشر/خالصى باید که از آتش برون آید سلیم! وقتی شیطان بر اثر تمرّد از فرمان حق و فریب آدم و حوا، رانده درگاه حق شد گفت: به عزت و جلال تو سوگند که همه انسان ها را گمراه خواهم نمود مگر اهل اخلاص را١؛ اخلاص آن است که انسان در اعمالش فقط خدا را در نظر بگیرد و اعمالش را برای او انجام دهد و خشنودى خلق و مدح و ستایش آنها،در او تأثیر نداشته و خلاصه رفتارش به انگیزه غیر خدا و برای روی و ریا نباشد:”[ای پیامبر]بگو همانا من مأمورم که خدا را پرستش کنم و دینم را برای او خالص گردانم”٢؛ و “بگو من خدای را می پرستم و دینم را خاص و خالص برای او می گردانم”٣.محور اخلاص ، نیت است یعنى پاکی نیت فقط برای خدا و نقطه مقابل آن ریا یعنى انجام فعل به نیت غیرخداست که باطل کننده آن فعل است.یعنى هرچقدر هم آن فعل خوب باشد،از او پذیرفته نمى شود چون انگیزه اش ریاست؛ و ریا یعنى ورود عاملى جز خدا در انجام افعال که نوعى شرک محسوب مى شود…
شرط قبولی عبادت هاعبادت ها، اخلاص در نیت است. اهمیت اخلاص در اعمال، تا آنجاست که عمل بی اخلاص، نه تنها مقرب نیست، بلکه موجب دور شدن از بساط قرب ربوبی جَلّ وعَلی می شود:”بندگان، مأمور به اوامر الاهی نشدند مگر به آن جهت که عبادت کنند خدای را، در حالی که اخلاص در دین داشته باشند”۴؛ غلامِ همت آن نازنینم/ که کار خیر،بی روی و ریا کرد! و نیز لقای پروردگار که غایت مقصود است، بسته به اخلاص است. همچنان که خداوند خود می فرماید:”هر که آرزوی ملاقات پروردگار خود را داشته باشد، پس باید عمل صالح به جا آورد و در عبادت پروردگار خود، احدی را شریک نسازد”۵.ریا کار در دنیا به سبب ملاحظه دل مردم، همواره پریشان خاطر است؛ زیرا رضایت مردم حد و پایانی ندارد و هرگاه طایفه ای را از خود خشنود می کند، گروهی دیگر از او جدا می شوند؛ اما اگر در پی رضایت حق باشد به اندک عمل خالصانه ای رضایت او را به دست مى آورد و لذتی که انسان از عمل خالص و نیت پاک می برد، با هیچ خوشی و لذتی برابر نیست زیرا رضایت الهی را همراه دارد.
برای درمان ریا، راهکارهایی گفته شده از جمله پنهان داشتن عبادت ها و حسنه هاست .انسان مى تواند به هنگام عبادت، در را بر روی خود ببندد و هنگام انفاق و کارهای دیگر، سعی برکتمان آن کند تا به تدریج به این کار عادت نماید. دیگر ، بلا بردن معرفت خویش به خدای متعال و حقیقت توحید است .اگر او یقین کند که عزت و ذلت و روزی و نعمت، به دست خداست و دل های مردم در اراده و اختیار اوست، هرگز به خاطر جلب رضای این و آن، اعمال خود را آلوده به ریا نمی کند:”آیا کسانی که با دشمنان خدا طرح دوستی می ریزند، می خواهند عزت و آبرو نزد آنها کسب کنند، با اینکه همه عزت ها از آن خداست؟!۶”؛ اگر ایمان و عشق حقیقی به خداوند در اعماق جان آدمی ریشه دواند و عظمت و قدرت و جلال و شوکت و مهربانی حق را توجه نماید، حاضر نیست برای جلب توجه مردم و کسب عزت و آبرو نزد آنها خود را به ریا و شرک آلوده کند؛نیست در لوح دلم جز اَلف قامت یار/ چه کنم حرف دگر، یاد نداد استادم!
اخلاص به قدرى اهمیت دارد که مقدار مختصرى از عمل که خالصانه برای حضرت حق انجام شود سبب نجات انسان مى گردد، چنانکه رسول خدا(ص) فرمود:قلبت را خالص کن، که مقدار کمى از عمل،تو را کفایت مى کند!”٧؛ در همین زمینه امیرمومنان(ع)، اخلاص را عبادت مقربان درگاه خدا مى شمرد و مى فرماید:”الاخلاص، عباده المقربین”٨؛ و نیز مى فرماید: “خوشا به حال کسى که عبادت و دعایش را براى خدا خالص کند، و قلب خود را به آنچه مىبیند مشغول ندارد، و یاد خدا را با آنچه مىشنود، به فراموشى نسپرد و درونش به خاطر نعمت هایى که به دیگران داده شده است، غمگین نشود”٩. پاداش مخلصان، حمایت الاهى است چنانکه خداوند در مورد حضرت یوسف در برابر وسوسه هاى خطرناک همسر عزیز مصر فرمود:” این چنین بدى و زشتى را از او دور مى سازیم چرا که او از بندگان مخلص ما بود”١٠.آرى، مخلصان کسانى هستند که امدادهاى الهى و عنایات ربانى، آخرین ناخالصی هاى وجودشان از میان مىبرد، و آنها را مشمول الطاف خاص حضرت ذوالجلال مى نماید و از هر نظر خالص مىشوند…
—————–
١.ص/٨٢-٨٣. ٢. زمر/١١. ٣.زمر/١۴. ۴.بینه/۵. ۵.کهف/١١٠. ۶. نساء/١٣٩. ٧.بحارالانوار١٧۵/٧٠. ٨. غررالحکم/۶۶٧. ٩. وسائل الشیعه۵٩/١. ١٠.یوسف/٢۴.
