“بسیاری از آنان را می بینی که در گناه و تعدّی و خوردن مال حرام، شتاب می کنند. چه زشت است کاری که آنجام می دادند!١”این گزارش قرآن از “سُحت” و حرام خوارى یهود است و بعد می فرماید: «چرا دانشمندان نصارا و یهود، آنها را از سخنان گناه آمیز و خوردن مال حرام، نهی نمی کنند؟ چه زشت است عملی که انجام می دادند!٢”. قرآن کریم به پیروانش تأکید میورزد که بنیان مالى خود را بر پایه «ایمان خالص و تقوا» استوار سازند و روزى خود را از راهى به دست آورند که طبع سلیم میپسندد و عقل آدمى بر آن رغبت میورزد و خداوند آن را مجاز و مباح میداند:”و از نعمتهاى حلال و پاکیزهاى که خداوند به شما روزى داده است، بخورید و از [مخالفت] خداوندى که به او ایمان دارید، بپرهیزید٣”و نیز:”اى مردم! از آنچه در زمین است حلال و پاکیزه را بخورید و از گامهاى شیطان پیروى مکنید که او دشمن آشکار شماست۴”. خداوند در این آیه شریفه، از طرفى به کسب رزق حلال امر میکند و از طرفى از ضدّ آن؛ یعنى حرامخوارى و انجام کار نامشروع نهى میکند و آن را تبعیت از شیطان میخواند…
بر اساس آیات قرآن، خداوند رزق و روزی حلال و طیّب را برای انسان در نظر گرفته است: «و از چیزهاى پاک به شما روزى داد، باشد که سپاسگزارى کنید۵”؛همچنین فرمود: “روزی هاى پاکیزه را چه کسى حرام گردانیده؟ بگو: این [نعمتها] در زندگى دنیا براى کسانى است که ایمان آوردهاند و روز قیامت [نیز] خاصّ آنان است۶”. پیامبر خدا(ص) فرمود:”به دنبال روزی حلال رفتن، بر هر مرد و زن مسلمان لازم است٧” و “کسی که برای اداره زندگی خانواده اش تلاش می کند، مانند کسی است که در راه خدا جهاد می کند٨” و “ جوان بیکار، مورد خشم خداوند است٩”. رسول خدا(ص) وقتى با یکى از اصحاب دست داد،پرسید: چه باعث شده که دست هایت این گونه سفت و پینه بسته باشد؟ جواب داد: با بیل برای کسب نفقه خانواده ام کار می کنم. حضرت دست وی را بوسید و فرمود: این دست هرگز آتش جهنّم را حسّ نمی کند١٠.خداوند خود را رزاق نامیده(إنَّ الله هُوَ الرَّزّاق)١١،اما بندگان خدا باید به دنبال کسب حلال باشند و شغلی را پیشه خود سازند.امام صادق(ع)فرمود:”به دنبال روزی حلال رفتن را رها نکن؛ زیرا این در تقویت دینت مؤثر است١٢”…
درست است که اسلام انسان را در کسب روزی و شغل آزاد گذاشته، امّا هرگز اجازه نداده که او در این راه مسیری را پیش گیرد که اخلاق را فاسد گرداند و او را در معرض سقوط قرار دهد و یا موجب فساد در جامعه شود. بدین جهت، نه تنها مشروبات الکلی، مواد مخدّر و همه منکرات و فواحش را حرام شمرده، بلکه تولید، واسطه شدن، خرید و فروش و استعمال آن را نیز حرام نموده است.زنا و فحشا و رقّاصی را شغل و منبع درآمد انسان نمی داند، غنا و آواز ه خوانی که انسان را به فحشا بکشاند، راه کسب صحیح نمی شناسد. هر کاری که موجب سود شخصی امّا ضرر و بدبختی اشخاص دیگر یا اجتماع بشری باشد و امنیت اقتصادی و سلامت فرد یا جامعه را به خطر اندازد، جرم و گناه شمرده و بر آنها کیفر سخت در دنیا و عذاب دردناک در آخرت وعده داده است؛ مانند: رشوه خواری، دزدی (به هر شکل آن)، کم فروشی، قمار، ربا، رانت خواری، غشَ در معامله، احتکار نیازمندی های مردم و …
کسى که کسب وکار مشروع و حلال دارد و از این راه طلب روزی حلال میکند، در حفظ و حمایت خداوند قرار دارد، در حدیث قدسی آمده “اگر عبادت ده جزء باشد، نُه جزء آن طلب روزی حلال است، پس هرگاه غذا و نوشیدنی تو حلال شد، تو در حفظ و حمایت من هستی١٣”.استجابت دعا،از آثار کسب روزى حلال است.امام صادق (ع) فرمود: «هرگاه یکى از شما بخواهد، دعایش مستجاب شود باید کسب خود را پاک کرده، از عهده حقوق مردم خارج شود و همانا خدا، دعاى بندهاى که در شکمش لقمه حرام باشد یا حقى از بندگان خدا نزدش باشد، قبول نمیکند١۴”.از ثمرات روزی حلال در انسان، این است که سبب روشنایی و نورانیت دل وجان آدمی میشود؛ پیامبر اکرم (ص) فرمود:”هر کس چهل روز [غذاى] حلال بخورَد، خداوند دلش را نورانى می گرداند١۵”.دیگر از آثار رزق حلال،آمرزش گناهان است. رسول اکرم (ص) فرمود: «هر کس بر اثر طلب [روزى] حلال، شب را خسته و رنجور سپرى کند، شب را با گناهان آمرزیده، به صبح رسانده است١۶”،دیگر افزایش رزق است.امام صادق(ع) داستان آن مرد بنى اسرائیلى را بیان مى فرماید که دو درهم حلال را بر دو هزار درهم حلال ترجیح داد و خداوند دو درهم او را برکت داد که چهل هزار درهم نصیب او شد١٧…
————————-
١و٢.مائده،۶٢و۶٣.
٣.مائده/٨٨.
۴.بقره/١۶٨.
۵.انفال/٢۶.
۶.اعراف/٣٢.
٧.بحارالانوار، ج١٠٣،ص٩.
٨. همان.ص١٢.
٩.جامع السعادات، نراقی، ج١،ص١۵٢.
١٠.تاریخ بغداد، ج٧،ص٣۴٢؛ الامام صادق(ع)، عبدالحکیم الجندی، ص٣۵٠.
١١.ذاریات/۵٨.
١٢.بحارالانوار، ج٧١، ص١٢٨و١٣٧.
١٣.الوافى،فیض کاشانى،ج٢۶،ص١۴٧.
١۴.بحارالانوار،ج٩٠،ص٣٢١.
١۵.عده الداعى و نجاح الساعى،ابن فهد حلّى،ص١۵٣.
١۶.امالى،صدوق،ص٢٨٩.
١٧.وسائل الشیعه،ج٢۵،ص۴۵٣.
