مهم ترین رویداد فرهنگى در قرن چهارم و پنجم در آغاز غیبت کبرىٰ ، تدوین مجموعه گرانسنگ روائى با عنوان کتب اربعه است.اهل بیت(ع) و میراث علمى آنان یعنى احادیث، بال دوم دین ما بعد از قرآن است که ثقلین (دو مجموعه گرانبها) نام گرفته و پیامبر(ص)،مردم را بعد از خود،بدانها سپرده و ارجاع داده است. این چهار کتاب عبارتند از: الکافی (اصول، فروع، روضه) نوشته کلینی محمد بن یعقوب کلینى متوفای ٣٢٨ق با تعداد ١۶١٩٩حدیث؛ دوم کتاب “من لا یحضره الفقیه” نوشته مرحوم محمد بن علی ابن بابویه، شیخ صدوق (٣٠۶-٣٨١ق)با ۵٩۶٣ حدیث؛ سوم کتاب “تهذیب الاحکام” نوشته محمد بن حسن طوسی معروف به شیخ طوسی(٣٨۵-۴۶٠ق)با ١٣۵٩٠حدیث؛ چهارم کتاب “الاستبصار” نوشته همان نویسنده(شیخ طوسى) با ۶۵٣١ حدیث.این مجموعه با ۴٢٢٨٣ حدیث از پیامبر و امامان،مهم ترین و مورد اعتمادترین مجموعه روائى شیعه است که همه مباحث از اصول اعتقادی تا احکام و اخلاقیات و معارف را در بردارد و مورد استنادعلما در طول دوران غیبت بوده است…
فقهای شیعه، اعتبار کلی کتب اربعه را پذیرفتهاند؛ تا آنجا که شیخ انصاری بعید ندانسته که باور به اعتبار کتب معروف از جمله این کتاب ها، از ضروریات مذهب باشد.از آیت الله خویی نقل شده که خدشه سندی در روایات کافی تلاش نافرجام افراد ناتوان است. سید مرتضی اکثر اخبار کتب اربعه را متواتر یا قطعی الصدور میداند. برخی از فقها مانند فاضل تونی۴، ملا احمد نراقی۵ و میرزا محمدحسین نایینی با آنکه قطعیت همه روایات کتب اربعه را نپذیرفتهاند اما به اعتبار روایات آن رأی دادهاند.دوران تدوین حدیث را به دو دوره تقسیم کرده اند:دوره متقدمان که پنج قرن نخست هجری است که در این دوره احادیث امامان به وسیله اصحاب و راویان آنان تدوین شد سپس توسط دانشمندان طبقات بعد دستهبندی و تدوین و در نهایت توسط محدثان سه گانه اول یعنی شیخ کلینی، شیخ صدوق و شیخ طوسی در کتب اربعه جای گرفت.دوره دوم، دوره متأخران است که از ابتدای قرن ششم آغاز شده و تا طبقه معاصران ادامه یافت و عالمانى چون شیخ حر عاملی و فیض کاشانى و علامه مجلسى با کتب وسائل الشیعه، وافی و بحارالانوار ظهور کردند اما کار دوره دوم طبقهبندی، تکمیل و تحلیل آثار متقدمان است.
کتاب کافی را شیخ ابوجعفر کلینی در زمان غیبت صغری نوشته و سه بخش کلی دارد: اصول، فروع و روضه.اصول کافی احادیث عقیدتی را دربر میگیرد، فروع کافی به روایات فقهی میپردازد و روضه کافی هم شامل مجموعهای از احادیث در موضوعات مختلف است.کتاب من لایحضره الفقیه نوشته شیخ صدوق است که حدود ۶۰۰۰ حدیث را شامل می شود و موضوع آنها مباحث فقهی و احکام عملی است. شیخ صدوق در این کتاب، احادیثی را آورده که صحیح میدانسته و خود بر اساس آنها فتوا می داده است.کتاب تهذیب الاحکام نوشته شیخ طوسی است با ۳۹۳ بخش و ۱۳۵۹۰ حدیث و موضوع آن فقه است. شیخ طوسی این کتاب را در شرح و توضیح المقنعه اثر شیخ مفید و به دستور وی نگاشته است.کتاب الاستبصار فی ما اختلف من الاخبار را شیخ طوسی پس از تهذیب الاحکام و به تقاضای برخی از شاگردانش نوشته است. او در این کتاب تنها روایات متعارض در مباحث گوناگون فقهی را جمع کرده است.
در میان کتب اربعه،کتاب کافی در نزد علماء و محدثان شیعه از جایگاه ویژهای برخوردار است به طوری که علامه مجلسی آن را، اضبط اصول و اجمع آنها و بهترین و بزرگترین مؤلفات فرقه ناجیه مى شمارد. مرحوم کلینی با تألیف کافی دانشمندان را تا حد زیادی از مراجعه به کتب اولیه بی نیاز کرد. کتاب کافی در بین کتب اربعه از حیث احاطه و اشتمال بر فقهیات و عقاید منحصر به فرد است و شیخ کلینی موفق شده است با جمع آوری روایات در هر باب، اثری بدیع و کمنظیر به وجود آورد و بسیاری از دانشمندان، مرحوم کلینی را از حیث ضبط و اتقان مورد ستایش قرار داده و کتاب وی را بینظیر و یا کم نظیر توصیف کردهاند.سیره کلینی در زمینه سند روایات، درج آن به صورت کامل است. از این رو روایات و احادیث کتاب جز در مواردی اندک، مزین به سلسله سندی است که واسطه های بین او تا امام معصوم علیهالسلام را به طور کامل نشان میدهد.مرحوم کلینی با بیشترین اقامت در قم موفق شد اکثر روایات خود را از مشایخ و منابع موجود در این شهر بدست آورده و در تألیف کتاب از آن بهرهبرداری کند، در میان عامه مردم مطلبی درباره عرضه این کتاب شریف بر امام زمان(ع) و تعبیر «الکافی کاف لشیعتنا» از سوی آن حضرت شهرت یافته است…
———————
١.انصاری، فرائد الاصول٢٣٩/١. ٢.خوئی، معجم رجال الحدیث٨٧/١. ٣.حسن عاملی، معالم الاصول/١۵٧. ۴.فاضل تونی، الوافیه فی أصول الفقه/١۶۶. ۵.ملااحمد نراقی، مناهج/١۶۶.
