در مسیر زندگى اجتماعى،بین انسان ها اختلافاتى رخ می دهد که نیاز به قاضی یا دستگاه قضاست تا آن اختلافات را رسیدگى و حل نماید.وجود سازمانى برای داورى و انشاء حکم به منظور رفع و دفع منازعات و مرافعات و ناهنجارى ها با تشکیل دادگاه و دادرسی و تحقیق و تفحص در راستای جرم شناسی، و معرفی مجرم، و حکم به کیفر او بر اساس عدل از طریق گواهی شهود یا اقرار مجرم گریز ناپذیر است تاحق به حق دار برسد و از باطل جلوگیری شود. ویژگى هایی چون تقوا، علم، عدالت، پاکدستى ، تأمل و دقت،رأفت و هشیاری و نگاه مساوی به طرفین دعواو…از ارکان قضاوت است.نظارت دقیق بر کار قاضیان نیز ضرورى است.علی علیه السلام ،یکی از قاضیان خوب را عزل نمود به این دلیل که صدای او هنگام قضاوت بلندتر از صدای مرافعه کننده بود که امکان داشت او را در تنگنا یا تحت تأثیر قرار دهد!
از جامعه ای که فاقد نظام دادرسی باشد، نه انتظار رشد و پیشرفت است و نه امنیت و آسایش، زیرا خوبان و خادمان مورد تعرض قرار می گیرند ولى مجرمان مجازات نمی شوند و هیچکس تلاشى نمى کند چون خود و حاصل کارش را در امنیت نمی بیند.پیامبر (ص) فرمود: کسانی که مطابق احکام الاهى قضاوت نکنند، کافرند و مشمول این آیه (و من لم یحکم بما انزل اللّه فاولئک هم الکافرون)؛ حضرت علی (ع) به شریح قاضی فرمود: در جایگاهی نشسته ای که در آنجا جز پیامبر یا وصی پیامبر یا انسان تیره بخت در آن ننشیند(قد جلست مجلساً لایجلسه الّا نبیّ او وصیّ نبیٍّ اوشقیٍّ)؛ و امام صادق(ع) فرمود: «قاضیان چهار دسته اند، سه دسته آنها مشمول عذاب دوزخ و تنها یک دسته سزاوار بهشت اند، اما آن سه دسته که مستوجب عذابند :کسی که از روی عمد و آگاهی قضاوت ناحق می کند و کسی که قضاوت ناحق می کند ولی آگاهی به آن ندارد و کسی که قضاوت به حق می کند ولی از روی ناآگاهی. اما آن دسته ای که اهل بهشتند آنهایی هستند که از روی آگاهی قضاوت به حق می کنند.
بر اساس روایات، بعضى عملکرد قاضیان حتى در تکوین اثر مى گذارد و موجب کمبود نعمت ها و برکات الاهی و نزول باران می شود.امام صادق(ع)وقتی فتوا و حکم نا درست یک قاضى را شنید فرمود: بواسطه چنین قضاوت هایی است که آسمان بارانش را و زمین برکاتش را دریغ می نماید(فی مثل هذا القضاء وشبهه تحبس السماء ماءها و تمنع الأرض برکتها)…
در حکومت صاحب الزمان ارواحنا فداه ،از بهترین ها برای قضاوت انتخاب می شود. یاران آن حضرت این گونه معرفى شده اند: آنان وزیران اویند که از جانب او سنگینی بار حکومت را بر دوش می کشند.آنان برترین ها، قاضیان، حاکمان و فقیهان در دین اند( هُم النُّجَبَاءِ وَ الْقُضَاهُ و َالْحُکَّام وَ الْفُقَهَاء فِی الدِّین).امام باقر علیه السلام می فرمایند: در زمان حکومت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریفبه گونه ای به همه مردم حکمت و علم و قضاوت و دین بیاموزند؛ تا آن جا که خانم ها در خانه ها با کتاب خدا و سنت پیامبر اکرم(ص)قضاوت می کنند…
