انسان معارفى در مدرسه قرآن و سیره پیشوایان،درس فداکارى مى آموزد. فداکارى یعنى خواسته خود را کنار زدن و خود را فدای خواسته دیگران کردن و به عبارت دیگر، دیگران را بر خویش مقدّم داشتن و ایثار کردن است. ایثار بخشش به دیگران است در جایی که خود فرد به آن نیاز دارد.فداکارى و ایثار از پرشکوه ترین مظاهر جمال و جلال انسانیت است و تنها انسان های بزرگ به این قله شامخ صعود می کنند؛ ایثار، گذشتن از جان، مال، مقام، شخصیت و مانند آن در راه خدا و کمک به بندگان خداست.نقطه مقابل آن خود خواهى و ترجیح خویشتن بر دیگران و بی تفاوتى نسبت به همنوعانى که به کمک او نیاز دارند،است.قرآن کریم یک نمونه ایثار را که توسط اهل بیت پیامبر(ص) انجام شد و سه روز طعام خود را به مسکین و یتیم و اسیر بخشیدند و خود گرسنه ماندند را این چنین گزارش مى نماید و این ایثارشان را مى ستاید:”آنان غذای (خود) را با اینکه به آن علاقه (و نیاز) دارندبه خاطر محبت شان به خداوند، به مسکین و یتیم و اسیر می دهند”١…
قرآن،همچنین گزارشی از ایثار امیرمومنان(ع) در شب هجرت مخفیانه پیامبر از مکه به مدینه(لیله المبیت)را بیان مى دارد.شبی که کفار در یک ائتلاف بزرگ ،از قبیله هاى متعدد افرادی را برگزیده تا شبانه به خانه پیامبر(ص)هجوم برند و او را در بسترش به قتل رسانند و داستان اسلام را با کشتن پیامبر،به پایان برند. آن شب ،پیامبر تصمیم به هجرت گرفت و از علی(ع) خواست که در بستر او بیارامد و او پذیرفت و همه خطر کشته شدن را به جان خرید و در بستر پیامبر خفت و ایثار و فداکارى نمود و جان پیامبر را بر جان خویش ترجیح داد:”و از مردم ، فردی است که جان خود را به خاطر خشنودی خدا می فروشد و خداوند نسبت به بندگان مهربان است”٢. همچنین قرآن در جایی دیگر از ایثار مردم مدینه یعنى «انصار» که در حال فقر، از برادران مهاجر خود، با تقسیم اموال و خانه های خویش پذیرایی کردند و آنان را بر خود مقدّم داشتند چنین تمجید می نماید: “آنها را بر خود مقدم می دارند هر چند خودشان بسیار نیازمند باشند؛ کسانی که از بخل و حرص نفس خویش بازداشته شده اند و رستگارانند”٣.
ایثار و فداکارى در کلام پیشوایان، به عنوان خوی و خصلت ابرار و برگزیدگان الهی، نیکوترین احسان و بالاترین مراتب ایمان ستوده شده است. امیرمومنان(ع) فرمود: ء”ایثار خوی نیکوکاران و شیوه نیکان است”.؛ و نیز در جای دیگر فرمود: “ایثار نیکوترین احسان و بالاترین مراتب ایمان است”۴. همچنین :”ایثار، والاترین صفات انسانی است، ایثار نهایت نیکوکاری و شریف ترین بزرگواری است”۵.امیرمومنان(ع) در دوره خلافت بیش از هر وقت دیگر زاهدانه زندگی می کرد و می فرمود: “خداوند بر پیشوایان دادگر واجب کرده است که زندگی خود را با طبقه ضعیف و کم درآمد تطبیق دهند که رنج فقر، مستمندان را ناراحت نکند”۶. و نیز در روایت آمده است: “خلق خدا، عائله و خانواده خدا هستند بنابراین محبوب ترین خلق نزد خدا کسی است که به عائله خدا نفع برساند و خاندانی را شاد کند”٧.عواملى که به رشد روحیه ایثار در جامعه کمک مى کند:تقویت روحیه دین باورى و توکل و تربیت صحیح و معرفی و برجسته نمودن الگوهای ایثار، ساده زیستى، یاد معاد، نهراسیدن از فقر و توجه به ثمرات ایثار و بی ثباتی دنیا و فانی بودن مال و ثروت است…
باور داشتن نتایج ایثار و توجه به پاداش الاهى چه در این دنیا و چه در سرای دیگر نیز در رویکرد مردم به فداکارى و ایثار نقش مهمى دارد. پیامبراکرم(ص)فرمود: ثروتمندی که بخشنده باشد اجر و پاداش او مانند اجر و پاداش ابراهیم خلیل الله می باشد. فقیری که صبر کند اجر او مانند اجر ایوب پیامبر است”٨. امام باقر(ع) فرمود:”چون روز قیامت شود، خدای تبارک و تعالی دستور دهد که یک منادی در برابرش فریاد کشد، کجا هستند فقرا؟ گروه بسیاری برخیزند. خدا فرماید: بندگان من! گویند: لبیک پروردگار می فرماید: من شما را برای خواری و پستی فقیر نساختم، بلکه برای مثل امروز انتخابتان کردم. در چهره مردم تأمل و جستجو کنید هر کس به شما احسانی کرده نسبت به من کرده است. از جانب من بهشت را به او پاداش دهید”!٩.این روحیه قرآنى و روائى، انسان معارفی را پیوسته به مشکل گشایی مردم و کمک فداکارانه و ایثارگرانه به آنها ترغیب و تشویق مى نماید.
——————–
١. انسان/٨. ٢.بقره/٢٠٧. ٣.حشر/٩-١٠. ۴.شرح غررالحکم١۶۴/٢. ۵.همان٣٧٣/١. ۶. نهج البلاغه، خطبه٢٠٩. ٧. کافى ، کتاب ایمان و کفر،باب اهتمام به امور مسلمین ،ح۶. ٨.کافی،باب تفریج کرب المؤمن، ح۵. ٩.همان،باب فضل فقراء المسلمین،ح١۵.
