منظور از عهد عتیق یا عهد قدیم، کتاب مقدس یهودیان و مسیحیان است.البته یهود نام کتب مقدس خود را تنخ مى نامند اما مسیحیان آن را عهد عتیق نامیدند در مقابل عهد جدید که مجموعه انجیل ها و بخش دوم کتاب مقدس مسیحى است. نسخه های کنونی تنخ از ۳۹ کتاب تشکیل شدهاند که عبارتند از : ١.تورات موسى (مشتمل بر پنج کتاب سفر پیدایش، سفر خروج، سفر لاویان، سفر اعداد، سفر تثنیه)؛ ٢. مکتوبات مورخان(شامل:کتاب یوشع، کناب داوران، کتاب روت، کتاب اول سموئیل، کتاب دوم سموئیل، کتاب اول پادشاهان، کتاب دوم پادشاهان، کتاب اول تواریخ، کتاب دوم تواریخ، کتاب عزرا، کتاب نحمیا، کتاب استر، کتاب ایوب)؛٣. کتاب زبور(مشتمل بر: کتاب مزامیر داوود، کتاب امثال سلیمان،کتاب جامعه سلیمان، کتاب غزل غزل های سلیمان)؛۴.نوشته هاى پیامبران قبل از عیسى مسیح(مشتمل بر ١٧ کتاب: کتاب اشعیا، کتاب ارمیا، کتاب مراثى ارمیا، کتاب حزقیال، کتاب دانیال،کتاب هوشع، کتاب یوئیل، کتاب عاموس، کتاب عوبدیا،کتاب یونا، کتاب زکریا، کتاب ملاکى).
ترتیب این کتاب ها در نسخه های یهودی و مسیحی با هم تفاوت دارد؛ مسیحیان علاوه بر اینکتاب ها، ۷ کتاب دیگر را هم در زمرهٔ کتابهای عهد عتیق وارد کرده بودند اما یهودیان آن کتب را اپوکریفا مینامیدند و نامعتبر میدانستند. مارتین لوتر رهبر نهضت پروتستان، در الهامی بودن این کتاب ها تردید کرد و آنها را از عهد عتیق خارج نمود، اما فرقههای کاتولیک و ارتدوکس، همچنان این کتب را معتبر میدانند و همراه با عهد عتیق به چاپ میرسانند.اصطلاح عهد عتیق از نظر مسیحیان، ناظر به پیمانی است که خدا با پیامبران پیش از عیسى مسیح بسته بود. در این پیمان نجات بشر یا مرتبهای از آن، با وعده و وعید، قانون و شریعت به دست میآید، در حالی که در عهد جدید نجات از طریق محبت حاصل میشود.عهد عتیق، در یک زمان معین، و توسط شخصی معین تنظیم نیافته بلکه، مجموعهٔ اسفار آن توسط اشخاص گوناگون، در دورانهای گوناگون نگارش شدهاست. نخستین سِفر از این اسفار را سفر عاموس و آخرین آنها را سفر دانیال دانستهاند. سِفر نخستین چنانکه گفتهاند در سال ۷۵۰ پیش از میلاد و سفر آخرین در قرن دوم پیش از میلاد نوشته شدهاست.
چنانکه در فهرست کتب عهد عتیق مشاهده مى شود این مجموعه صبغه تاریخى و نقل وقایع پیامبران را دارد. آنچه از لابلاى تورات فعلى بر مىآید این است که شریعتحضرت موسى (ع) به تدریج متجاوز از چهل سال از جانب خدا بر حضرت موسى نازل شده است (از زمان شبانى وى براى کاهن مدین در حوریب تا هنگام مرگش در زمین مرآب) حضرت موسى در آخر عمر، به نوشتن و جمعآورى این مجموعه پرداخت و پس از نوشتن همه آنها، آن را به کاهنان و بزرگان بنىاسرائیل تسلیم کرد و امر کرد که آن را در کنار تابوت عهد بگذارند و هر هفتسال آن را باز کنند و براى مردم بخوانند. در استناد و انتساب تورات کنونى به حضرت موسى دلیل واضح و قاطعى وجود ندارد. تورات در طول نسل ها پدید آمده است. در ابتدا روایت هایى وجود داشت که قوم یهود آنها را به طور شفاهى به یکدیگر منتقل مىکردند، سپس روایات مذکور در چند مجموعه نوشته شد که برخى از آنها در باب تاریخ و برخى در باب احکام بود.سرانجام در قرن پنجم قبل از میلاد این مجموعه ها در یک کتاب گرد آمد. کسانى که در این کار طولانى و پیچیده شرکت کردند بسیار بودند و نام اکثریت قاطع آنها را تاریخ فراموش کرده است.
البته به عقیده یهودیان و مسیحیان، الهام الهى در همه مراحل تالیف تورات، همراه و پشتیبان بوده و نویسندگان عهد عتیق و عهد جدید (با آن که بسیارى از آنها پیامبر نبودهاند) در موقع نوشتن این کتب تحت نظارت روح القدس و برخودار از مصونیت و عصمت بودهاند و با الهام الهى به نوشتن پرداختهاند، اما هیچ دلیلى براى آن ارائه نمىدهند. نمى توان انتظار داشت که بدون ارائه هیچ گونه دلیلى این مدعاى بزرگ ، پذیرفته شود؛ با توجه به این که به اعتراف خود آنها بسیارى از این نویسندگان حتى براى دانشمندان یهودى و مسیحى ناشناخته و یا مورد اختلافاند. مثلاً پنجمین بخش تورات «سفر تثنیه» است که دانشمندان معتقدند که این بخش از تورات به دنبال یک حرکت اصلاحى میان یهودیان در عصر پادشاهى پوشیا و پیامبرى ارمیا در قرن هفتم قبل از میلاد تالیف شده است.شیوه نگارش و نوع ادبیاتى که در تورات به کار رفته به خوبى نشان مى دهد که تورات نه وحى الهى است و نه نوشته حضرت موسى بلکه مضمون این کتاب گزارشاتى است از تاریخ برخى از پیامبران و نیز وقایعى که بر بنىاسرائیل گذشته است. و پیوسته از حضرت موسى به صورت فردى غایب نام مىبرد. در سراسر تورات نمى توان موردى پیدا کرد که موسى از خودش به صورت متکلم نام برده باشد و یا حتى نمىتوان موردى را یافت که موسى به صورت مخاطب پیام خدا مستقیما به او خطاب شده باشد؛ضمن آنکه مرگ موسى و وقایع بعد از آن، در این کتاب گزارش شده است…
