صنعت و پیشه ورى

 

 

 

خداوند در قرآن،خود را آموزگار انسان معرفى نموده و فرموده است :”ما به انسان آنچه را که نمى دانسته است ،آموختیم(عَلّم الانسانّ ما لم یعلم١). در موضوع صنعت نیز همین تعبیر را به کار برده و فرموده “ما به حضرت داوود(ع)، صنعت زره سازى را به خاطر شما انسان ها،آموزش دادیم(وَ عَلَّمْناهُ صَنْعَهَ لَبُوسٍ لَکُمْ٢ )؛ همین گونه آموزش صنعت کشتى سازى به حضرت نوح (ع)را به خود نسبت داده و فرموده:”زیر نظر ما و طبق دستورالعمل و وحى ما، کشتی را بساز(وَ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنا وَ وَحْیِنا٣).بنابر این خداوند نه تنها صنعت را یک ارزش معرفى نموده بلکه تعلیم آن را چه به طریق تکوینى (یعنى قرار دادن استعداد فراگیرى در آفرینش انسان)و چه از طریق وسائل و وسائط،به خود نسبت داده است.این آموزش هم موجب به حرکت درآمدن چرخ زندگى انسان ها و تأمین نیازهاى آنها از طریق انواع صنایع و پیشه ها شده است…
 
امیرمومنان(ع) در منشور عهدنامه خود به مالک اشتر،وقتى او را به فرمانروائى مصر تعیین نمودند،به او توصیه فرمودند همه گونه هواى صنعتگران را داشته باشد و به امور و مشکلات شان رسیدگى نماید:”دیگر اینکه، نیکی به بازرگانان و صنعتگران را بر خود بپذیر، و سفارش کردن به نیکویی درباره آنان را به عهده ‎گیر، چه کسی که در جائى ساکن بود، و چه آن که با مال خود از این سو بدان سو رود، و با دسترنج خود کسب کند. آنان مایه‎های منفعت اند، پدیدآورندگان وسائل آسایش و راحت مردم[صنعتگران] و آورنده آن از جاهای دور‎دست و دشوار[بازرگانان]، در بیابان و دریا و دشت و کوهسار؛ جایی که مردمان در آنجا گرد نیایند و در رفتن بدانجا دلیری ننمایند. این بازرگانان مردمی آرامند و نمی‎ستیزند، و آشتی ‎جویند و فتنه‎ای نمی‎انگیزند. به کار آنان بنگر، چه در آنجا باشند که خود به سر می‎بری یا در شهرهای دیگر”۴.و بدین ترتیب وظیفه مهم حاکمان را رسیدگى ویژه به امور صنعتگران و بازرگانان ،تعیین مى فرماید،زیرا هر دو گروه، منشأ منفعت مردم شمرده شده‎ و از این جهت، محترم و مورد حمایت اند که خدمات مفیدی را به جامعه ارائه می‎ دهند.

 

مفسران این آیه قرآن را که سخن از حدید و آهن به میان آورده در راستاى همین موضوع تفسیر نموده اند:”ما رسولان خود را با دلائل روشن فرستادیم، و با آنها کتاب [آسمانی] و میزان [شناسایی حق از باطل و قوانین عادلانه] نازل کردیم تا مردم قیام به عدالت کنند و “آهن” را نازل کردیم که در آن نیروی شدید و منافعی برای مردم است، تا خداوند بداند چه کسی او و رسولانش را یاری می‌کند بی آنکه او را ببینند؛ خداوند قوی و شکست‌ ناپذیر است۵”. در این آیه شریفه نکاتی است که قابل تعمق است از جمله اینکه اجسام طبیعی (و اجسام فرآوری شده)، ازجمله آهن، قابلیت و ظرفیتی دارند که آنها را برای بشر سودمند می‌سازد و این مواد و مصنوعات برای زندگی بشر نافع‌اند و انسان باید با توجه به هدایت‌های الهی، به کمک عقل منافع آنها را تشخیص دهد.همچنین این مصنوعات افزون بر اهداف موضعی و خاص، اهداف عمومی‌ تر و والاتری نیز دارند که در راستای هد ف‌های متعالی انسانی (مانند قیام به قسط و عدالت) است…

صنعت و فناورى امروزه بر اثر تلاش هاى بسیار انسان ها رشد چشمگیرى پیدا کرده که حاصل کار علمى دانشگاه ها و ابتکارات فناوران در همه عرصه ها بوده که استعدادهاى خدادادى را به کار انداخته و این شگفتى ها را آفریده اند.اگرچه بخشى از این فناورى ها نیز در جهت نابودى انسان ها طراحى و تولید شده تا دنیاى جنگ سالاران را آباد و مردم را به خاک و خون کشند؛هرگز نمى بایست صنعت بدین سو مى رفت ولى متاسفانه استعدادها به جاى خدمت به خیانت مایل شد…باید تلاش فناوران و صنعتگران براى تسلاى دردها و آسایش مردم باشد. امام صادق (ع) می‌فرمایند: “گیاهان دارویی برای مداوای آدمی آفریده شده است لکن چیدن و به اندازه مخلوط کردن و از آنها دارو ساختن به عهده خود انسان است” و نیز :” در آفرینش این زمین و چگونگی آن بیاندیش که چگونه استوار و بی‌حرکت آفریده شده است، تا بتواند مسکن و وطن انسان‌ها باشد. اگر زمین لرزان و همواره در حال نوسان می‌بود مردمان نمی‌توانستند بر روی آن ساختمان بسازند و به بازرگانی و صنعتگری و کارهای دیگر بپردازند”و”چوب برای انواع کارهای درودگری و جز آن است و پوست، برگ، ریشه‌ها، شاخه‌ها و صمغ‌های درختان برای انواعی از فایده و بهره‌وری؛  در این امر تأمل کن که گاه ظرف‌ها و کالاهای نو و بی سابقه‌ای پیدا می‌شود که مردم آنها را پدید می‌آورند و نوآوری می‌کنند”۶… 

———————-
١.علق/۵.
٢.انبیاء/٨٠.
٣.هود/٣٧.
۴.نهج البلاغه،نامه۵٣.

۵.حدید/٢۵.

۶.بحارالانوار،ج٣،ص٨۶و١٢١و١٢٩.

 

 

دین پژوه و پژوهشگر فلسفه