عقل ،بزرگ ترین سرمایه انسان و اصلى ترین امتیاز او بر سایر موجودات است که اگر از آن استفاده نکند به تعبیر قرآن، بدترین جنبدگان خواهد بود:”همانا،بدترین جنبدگان نزد خداوند ،کر و لالانى هستند که تعقل نمى کنند(إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُکْمُ الَّذِینَ لا یَعْقِلُونَ )١؛یعنى کسانى که به سخن حق گوش نمى دهند و از بیان حق لب فرو بسته اند و تعقل نمى کنند،بدترین موجوداتند.در جاى دیگر آنها را چون چهارپایان بلکه بدتر از آنها(کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ)٢مى خواند .گاهى نیز آنها را به مرده اى تشبیه مى نماید که قدرت شنیدن ندارند و انسان نمى تواند مطلبى را به آنان بفهماند:”تو نمى توانى به مردگان چیزى را بشنوانى”(فَإِنَّکَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى)٣؛ در مواردى هم اعتراف و اقرار دوزخیان را نقل مى نماید که علت دوزخى شدن خود را عدم تعقل خود در دنیا ذکر نموده و مى گویند:”اگر گوش شنوا داشتیم، یا تعقّل مىکردیم، از دوزخیان نبودیم”(لَوْ کُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ ما کُنَّا فِی أَ۴…
تعقل و به کار گیرى عقل، آن چنان مهم است که یکى از اهداف مهم ارسال پیامبران، دعوت به تعقل و بلکه إثاره و شکوفا کردن عقل ها بوده است.امیرمومنان(ع)فرمود:”خداوند پیامبرانش را در میان انسانها مبعوث کرد و رسولان خود را پى در پى به سوى آنان فرستاد تا پیمان فطرت را از آنان مطالبه کنند و نعمت هاى فراموش شده الهى را به آنان یادآورى کنند و با ابلاغ دستورهاى خدا، حجّت را بر آنها تمام نمایند و گنج هاى پنهانى عقل ها را براى آنان آشکار و شکوفا سازند”(فَبَعَثَ فیهِمْ رُسُلَهُ وَ واتَرَ اَلَیْهِم اَنْبیائَهُ لِیَستَادُوهُمْ لیَستَادُوهُمْ میثاقَ فِطْرَتِهِ وِ یُذَکِّرُوهُمْ مَنْسِىَّ نِعْمَتِهِ وَ یَحْتَجُّوا عَلَیْهِمْ بِالتَّبْلیغِ وَ یُثیرُوا لَهُمْ دَفائِنَ العُقُولِ)۵.زیرا خداوند گنجینه هاى بسیار عظیم و گرانبهائى در درون عقل انسان نهاده که اگر کشف و آشکار شوند، جهشى عظیم در علوم و معارف براى او حاصل مى شود و برعکس غفلت و تعلیمات غلط و گناهان و آلودگی هاى اخلاقى و در نتیجه عدم تعقل، پرده هایى بر آن گنجینه مى افکنند و آن را مستور مى سازند. پیامبران ،مى آیند تا این حجاب ها را برگیرند و آن گنجینه ها را آشکار نمایند…
از آنجا که هدف از بعثت انبیاء، تکمیل عقول بشر است ،انبیاء که عقول شان برتر از مردم است تلاش مى کنند عقول مردم را با تذکارها و آموزش هائى ارتقاء دهند.در روایتى از پیامبراکرم(ص)آمده:”خداوند، هیچ پیامبر و رسولی را جز بر تکمیل خرد، مبعوث نفرمود، و خرد او بالاتر از عقول امت وی است”۶.بعضى از نمونه آیاتى که افراد را به تعقل فرا مى خواند:”آیا غیر از خدا چیزی را که به شما نفع و ضرر نمی رساند، عبادت می کنید…آیا نمی اندیشید؟!(أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا یَنْفَعُکُمْ شَیْئًا وَلَا یَضُرُّکُمْ … أَفَلَا تَعْقِلُونَ)٧؛ و نیز:”همانا در خلقت آسمانها و زمین و اختلاف شب و روز و کشتىها که در دریا به سود مردم در جریان هستند و در آنچه که خدا از آسمان نازل میکند یعنى آن آبى که با آن زمین را بعد از مردنش، زنده میسازد و از هر نوع جنبنده در آن منتشر میکند و گرداندن بادها و ابرهائی که میان آسمان و زمین مسخّرند، نشانههایی است براى مردمى که تعقل مى کنند”٨.
نمونه هاى دیگر:انبیاء بزرگ الاهی در مواجهه با بتپرستان، همواره آنها را دعوت به تعقل کردهاند. مثلاً در داستان حضرت ابراهیم(ع) وقتی بت پرستان گفتند ابراهیم بتها را شکسته است؟ در جواب فرمود:بزرگ بتها آنها را شکسته است. اگر سخن می گویند، از آنها سوال کنید! بتپرستان به نفس خود مراجعه کرده پس گفتند که حقیقتا شما از ظالمان هستید! سپسابراهیم با توبیخ آنها فرمود:آیا غیر از خدا چیزی را که به شما نفع و ضرر نمی رساند، عبادت می کنید….آیا نمی اندیشید؟”٩.نمونه دیگر دعوت به تفکر و تعقل در زنده شدن و رویش زمین در بهار ،پس از مردن گیاهان در زمستان است و ربط دادن آن به معاد و زنده شدن انسانها در قیامت:” بدانید که همانا خداوند است که زمین را پس از مردنش، زنده میکند؛ خداوند نشانهها را برای شما روشن ساخت شاید شما تعقل کنید” ١٠؛و نیز: “با آن (آب ) براى شما کشت و زیتون و نخل و انگور و همه گونه میوه ها رویاند که در این ، براى گروهى که تعقل کنند عبرت هاست”١١.دعوت به تعقل،مکرر در قران با عباراتى چون”افلا تعقلون”یا “لعلکم تعقلون”و “لآیات لقوم یعقلون”و امثال آن آمده است١٢…
——————
١.انفال/٢٢.
٢.اعراف/١۵٢؛ محمد/١٢.
٣.روم/۵٢.
۴.ملک/١٠.
۵.نهج البلاغه،خطبه١.
۶.اصول کافی، کتاب العقل والجهل، ح ۱۱.
٧.انبیاء/۶٧.
٨.بقره/١۶۴.
٩.انبیاء/۶۶و۶٧.
١٠.حدید/١٧.
١١.نحل/١١.
١٢.همچون:رعد/۴؛نحل/١٢؛مومنون/٨٠؛فصلت/١٠و…
