مسلم است که در قرآن، اسرار زیادی وجود دارد؛ مى پرسیم دانای به اسرار قرآن چه کسى است؟ خود قرآن به این سوال چنین پاسخ مى دهد: آنان کسانى هستند که که علم قرآن نزد آنان است (من عنده علم الکتاب):” خدا و کسی که علم قرآن نزد اوست برای گواهى میان من و شما،کافى است”(قل کفی بالله شهیدا بینی و بینکم و من عنده علم الکتاب)١.کیانند اینان؟ به شهادت آیات دیگر و تاکیدات پیامبر(ص)،اینان على(ع) و امامان معصوم هستند٢. دو تن از مفسران معروف قرآن یعنى ابن عباس و ابن مسعود گفته اند: “تمام آنچه را از تفسیر فراگرفتیم، از علی بن ابی طالب(ع) بوده است، او داناترین فرد أُمت به قرآن و علوم آن است”٣. امام صادق(ع) فرمود:” ما اهل بیت به گونه ای هستیم که خداوند متعال همواره از میان ما کسی را برمی انگیزد که آگاه به (تفسیر) کتابش از آغاز تا آخر آن می باشد”۴.
به تصریح خود قرآن،آیات دوگونه است:محکمات و متشابهات.تشخیص این دوگونه و تبیین متشابهات ،ددانشى است که خداوند فقط به راسخان در علم قرآن یعنى امامان علیهم السلام داده است:”از آن آیات یک دسته محکمات است که آنها اصل و مادر هستند(أُمّ الکتاب) و دیگری، متشابهات مى باشد”۵. معنای متشابهات و نحوه ارجاع آن به محکمات ، دانشى است که نزد راسخان در علم قران است:” تأویل و علم به متشابهات را جز راسخان در علم کس دیگرى نمى داند”۶. در روایات زیادى ائمه علیهم السلام خود را «راسخان در علم» مطرح نموده اند.امام صادق (ع) فرمود: ائمه اطهار علیهم السلام راسخان در علم هستند و تأویل قرآن را می دانند”٧ .همچنین فرمود: راسخان در علم، علی بن ابیطالب و امامان از فرزندان او هستند”٨. امیرمومنان (ع) نیز فرمود:”مردم در تفسیر آیات متشابه هلاک شده اند؛ زیرا آگاهی به معنای آن ندارند و حقیقت آن را نمی فهمند، با آراء شخصی خود آیات را تأویل می کنند؛ در نتیجه خود را از جانشینان حقیقی پیامبر بی نیاز می بینند”٩…
دیگر از اسرار قرآن که علمش نزد امامان است،علم به تنزیل و تاویل و تفسیر و ناسخ و منسوخ و … است: امیرمومنان(ع) فرمود:”هیچ آیهای نه در شب و نه در روز ، نه در آسمان و نه در زمین ، نه درباره دنیا و نه درباره آخرت ، نه درباره بهشت و نه درباره دوزخ ، نه در صحرا و نه در کوه، نه در روشنائی و نه در تاریکی بر پیامبر نازل نشد مگر آنکه مرا به خواندن آن وا داشت و آنرا بر من املاء کرد و من بدست خویش آنرا نوشتم و تاویل و تفسیر ، ناسخ و منسوخ ، محکم و متشابه ، خاص و عام آن و جای نزول و علت نزول آن را تا روز قیامت به من آموخت”١٠.امام باقر(ع) با اشاره به آیه “من عنده اهل الکتاب” فرمود:”خداوند در این آیه تنها ما را اراده کرده است و على(ع) اول ما و افضل ما و بهترین ما بعد از پیامبر(ص)است”١١.نیز فرمود: “هیچکس نمیتواند ادعاء کند که علم به تمام قرآن را در خود جمع کرده مگر آنکه دروغگو باشد! کسی جز علی(ع) و ائمه بعد از او علم به قرآن را آن گونه که خدا نازل کرده ، حفظ و جمع نکرده است”١٢.امام صادق(ع)هم فرمود:”به خدا قسم کتاب خدا را از آغاز تا پایان چنان میدانم که گویا در کف دست من است”١٣…
سلمان فارسی،در روایتى از امیرمؤمنان(ع) با استناد به آیه “عالم الغیب فلا یظهر علی غیبه احدا الا من ارتضی من رسول”١۴نقل مى کند که امام تصریح نموده که من، «مرتضی» یعنی پسندیده از میان فرستادگان هستم که خداوند علم غیبش را بر آنها ظاهر ساخته است:” ای سلمان؛ آیا قرآن را نخوانده ای که می فرماید: “او دانای غیب است و بر غیب خود کسی را آگاه نمیسازد جز فرستادگان مورد رضایت و پسندش را؟ گفتم: آری ای آقای من؟ فرمود: ای سلمان منم آن پسندیده و رسولی که او را بر غیب خود گمارد؛ منم عالم ربانی؛ منم که خدا سختیها را بر من آسان کرده و دور را برای من نزدیک کرده است[چنان از حوادث آینده مرا مطلع نموده که گویا آنها را دیدهام]”١۵. عبدالرزاق صنعانی،به نقل از ابوطفیل گوید:”شاهد بودم که علی(ع)خطبه می خواند و می فرمود: از من بپرسید؛ به خدا سوگند! از هرچه که تا روز قیامت به وجود میآید و اتفاق میافتد، سؤال نمیکنید؛ مگر اینکه تمام آنها را پاسخ میگویم. از کتاب خدا بپرسید؛ به خدا سوگند! هیچ آیهای نازل نشده است؛ مگر اینکه می دانم شب نازل شده است یا روز، در صحرا نازل شده است یا در کوه…”١۶
————–
١.رعد/۴٣. ٢.کلینی،الکافی٢۵٧/١؛ طبرسی، مجمع البیان۵٣/۶؛حویزی، نورالثقلین۵٢٢/٢؛مکارم،تفسیر نمونه٢۵٣/١٠. ٣. ذهبى،التفسیر والمفسّرون٩۶/١. ۴.صفار،بصائرالدرجات/١٩۴. ۵ و۶. آل عمران/٧. ٧.بصائرالدرجات/٢٣٣. ٨.وسائل الشیعه٢٣١/١٨؛نورالثقلین٣١۶/١. ٩.بحارالانوار،ج٩٣،ص١٢. ١٠.تحف العقول/١٩۶. ١١.کافى٢٢٩/١. ١٢. کافى٢٢٨/١. ١٣.کافى٢٢٩/١. ١۴.جن/٢۶. ١۵.طبرى، نوادرالمعجزات/٨٣. ١۶.صنعانی، تفسیر القرآن٢۴١/٣.
