آیا سعادت و شقاوت هرکسی قبل از تولد او رقم خورده و عاقبت او از پیش تعیین شده و خودش در آن نقشى نداشته و مجبور به پذیرش آن است؟! چیست معنای این حدیث پیامبر(ص) که فرمود:”خوشبخت و سعید از همان شکم مادر خود، خوشبخت و سعید است و بدبخت و شقى از همان شکم مادر خود، بدبخت و شقى است”١. مطابق ظاهر این حدیث، عاقبت هرکس از قبل تعیین شده و خوش بختی و بدبختی و سعادت و شقاوت انسان ها، مادرزادى است و پیش از تولّدشان مشخّص شده و هر کسی در شکم مادر خود سعادتمند باشد، زندگی او پس از تولّد نیز توأم با خوش بختی است و اگر در شکم مادر، بدبخت رقم خورده باشد، پس از تولّد نیز بدبخت خواهد بود! این حدیث نعوذ بالله خدا را از عدالت خارج و نسبت ظلم به او مى دهد ؛بدین معنا که خودش عده ای را شقى قرار مى دهد و بعد عاقبت آنها را جهنم تعیین مى نماید! چون این حدیث از متشابهات است ، برای فهم معنای آن باید به محکمات از آیات و روایات معصومین مراجعه کنیم تا معنای صحیح آن را دریابیم.
قرآن کریم گزارش مى کند که در قیامت مردم به دو گروه سعید و شقى تقسیم مى شوند: (فمنهم شقیٌّ و سعیدٌ)، که عاقبت اشقیاء، دوزخ و عاقبت سُعَداء ،جنت خواهد بود:” روزی که هیچکس جز به فرمان خدا سخن نگوید، پس خلق به دو دسته شوند: برخی شقی و بد روزگارند و بعض دیگر سعادتمند و خوشبخت، اما اهل شقاوت همه در آتش دوزخ در افکنند، در حالیکه آه و ناله سر میدهند. آنان همیشه در آتش جاودانهاند تا زمین و آسمان باقی است، مگر آنکه مشیت خدا بخواهد نجاتشان دهد که البته خدا به قدرت و حکمت خویش هرچه بخواهد میکند و اما اهل سعادت در بهشت ابدیاند تا آسمان و زمین پابرجاست، مخلدند، مگر آنکه مشیت خدا بخواهد که عطایش ابدی و نامقطوع است”٢. بر اساس عموم و محکمات آیات و روایات،انسان در گرو اعمال خویش است و اوست که با اعمالش،خویش را بهشتى و دوزخى مى نماید؛ خود انسان هم وجداناً اذعان دارد که اعمالش مربوط به خود اوست و کسى او را مجبور نساخته است؛ پس باید این حدیث پیامبر را با توجه به این اصل معنا کنیم…
بیان های مختلفى برای این حدیث گفته شده که ما به دو بیان از میان آنها اشاره مى کنیم: نخستین بیان مربوط به احاطه علمى خدا به عاقبت مردمان ،پیش از تولد آنهاست؛یعنى خداوند متعال، سرنوشت همه انسان ها را قبل از تولّد آنها می داند و وقتى به دنیا مى آیند، مشخص است که با اعمال اختیارى خود سعید یا شقى مى شوند؛ لذا در شکم مادر ،سعید یا شقى بودن آنها مشخص است.امّا روشن است که علم ازلی خداوند، علّت صدور افعال انسان نیست. به سخن دیگر، خداوند متعال می داند که هر انسانی با اراده و انتخاب خود، چه راهی را در زندگی انتخاب می کند. با این فرض، انسان در انتخاب راه خوب یا بد، مجبور نیست. به این بیان اشاره دارد حدیث، امام کاظم(ع): “بدبخت، کسی است که خداوند از همان زمانی که او در رحم مادرش است، می داند که او کارهای بدبختان را خواهد کرد؛ و خوش بخت، کسی است که خداوند از همان زمانی که او در رحم مادرش است، می داند که او کارهای خوش بختان را خواهد کرد”٣…
بیان دوم در معنای “بطن امّه” (شکم مادرش) است که گفته اند کنایه از دنیاست؛یعنى هرکس در دنیا مشخص مى شود که سعید است یا شقى و این مطابق نقل دیگرى از حدیث است(السعید من سٌعد فى بطن امّه و الشقى من شقى فى بطن آمّه.در بعضى نقل ها:الشقى من شقى فى بطن امه و السعید من وعظ بغیره )۴.بنابر این افعال خود انسان است که عاقبت او را سعید یا شقى رقم مى زند:(سرانجام و عاقبت کار کسانی که مرتکب بدی ها شدند این است که آیات خدا را تکذیب کردند و آنها را استهزا می نمودند)۵.بنابر این عامل اصلی سعادت انسان ایمان محکم و راسخ و اعتقادات صحیح به اصول و مبانی دین و اعتقاد به توحید، نبوت، عدل، امامت و ایمان و اعتقاد به معاد و در مرحله بعد،عمل به دستورات خدا و تهذیب و تزکیه نفس از رذایل اخلاقی و تحلیه نفس به اخلاق حسنه و پیروى از پیشوایان دین است. احمدبن حنبل گوید: در شامگاه عرفه پیامبر از خیمه خود بیرون آمد و بر حاجیانی که در عرفات بودند وارد شد و فرمود: من در این مکان (عرفه) به شما میگویم، بدون اینکه مسئله قرابت و خویشاوندی را مورد توجه قرار دهم و آن قول این است : همانا سعادتمند حقیقی کسی است که علی را در حال حیات و بعد از موت او،دوست بدارد”۶…
———–
١.(کنز العمّال/۴٩١. ٢.هود/١٠۵-١٠۶. ٣.دانشنامه عقاید اسلامى۶۴/٩، ح ۶۱۸۳. ۴.التوحید/٣۵۶؛ الکافى٨١/٨؛ الدرر السنیه سیوطى/٨۴،صحیح مسلم/٢۶۴۵. ۵.روم/٩. ۶.بحارالانوار٨۶/۴٠.
