روایتى مشهور است از پیامبر خدا(ص)که فرموده اند:” اختلاف امت من، رحمت است”! این در حالى است که خداوند اختلاف و تفرقه را امرى ناپسند شمرده و آن را نهى نموده و اتفاق و اتحاد را دستور داده است:”همگی به ریسمان خدا چنگ زنید، و پراکنده نشوید”(واعتصموا بحبل الله جمیعـا ولا تفرقوا)١”؛ و نیز:”مانند کسانی نباشید که پراکنده شدند و اختلاف کردند (آن هم) پس از آنکه نشانههای روشن (پروردگار) به آنان رسید و آنها عذاب عظیمی دارند”٢. زیرا این اختلافات و نزاع ها موجب از بین رفتن مقام و عظمت شما مى شود:”نزاع (و کشمکش) نکنید، تا سست نشوید، و قدرت (و شوکت) شما از میان نرود”(ولا تنازعوا فتفشلوا وتذهب ریحکم)٣. بر اساس این آیات و روایات این موضوع و رهنمودهای عقل و تجربه بشرى در ناپسندى اختلاف و پراکندگى، سوال این است که چیست رمز اختلاف در این حدیث مشهور که در منابع فریقین، از پیامبراکرم(ص) روایت شده است که ” اختلاف امت من،رحمت است(اخْتِلافُ اُمّتی رَحمَهٌ)۴، چیست؟ آیا اختلاف و پراکندگى،رحمت و نعمت است؟!
طبیعى است که اختلاف از امور ناپسندیده است که طبع سلیم، آن را نمی پسندد. زیرا همه انسانها می دانند که با اختلاف، نیروها پراکنده و ضعیف می شوند. البته اختلاف، آثار سوء دیگری از قبیل نزاع، مشاجره، جدال، کُشت و کشتار، کینه توزی و دشمنی نیز به دنبال دارد که هر کدام در سلب امنیت و سلامتی جامعه تأثیر به سزائی دارند. بنابر این باید از معنای اختلاف در این روایت-به فرض صحت آن و اثبات صدور آن از پیامبر(ص)-، رمزگشائى نمود. اولین رمز گشائى،توجه به یک معنای دیگر اختلاف در فرهنگ قرآنى و ادبیات عرب است که اختلاف را به معنى “آمد و شد” یا “رفت و آمد” استعمال نموده است،مانند رفت و آمد شب و روز که در این آیه به کار رفته است:”همانا در آفرینش آسمان ها و زمین، و آمد و رفت شب و روز، نشانه های روشنی برای خردمندان است”(إِنَّ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّیْلِ وَالنَّهَارِ لَآیَاتٍ لِّأُولِی الْأَلْبَابِ)۵. در این آیه،اختلاف به معنای رفت و آمد است. بنابر این معنای حدیث این مى شود که رفت و آمدهای امت من ،رحمت است و بدین ترتیب مشکل روایت،مرتفع مى گردد.
این روایت نیز در تایید همین معنا برای اختلاف، در حدیث مورد نظر است:عبدالمؤمن انصارى گوید: به امام صادق (ع) عرض کردم: گروهى روایت کردهاند که پیامبر خدا (ص) فرموده است: “اختلاف امّت من رحمت است” فرمود: راست گفتهاند، عرض کردم: اگر (اینطور است که مى فرمایید که )اختلاف آنان رحمت باشد، پس لابد اتحادشان عذاب است! فرمود: “آن طور که تو و آنان پنداشته اید نیست، بلکه مقصود، آن سخن خداى بزرگ و بلند قدر است که :” چرا از هر گروه ایشان، طایفه ای کوچ نمی کنند، تا در دین آگاهی یابند و هر گاه که به سوى قوم خود بازگردند، آنان را انذار نمایند، شاید آنان خدا ترس شده و از نافرمانى حذر کنند”؛ خداوند به آنان فرمان داده است به سوى پیامبر خدا (ص) عازم شوند و به خدمتش ، آمد و رفت کنند و احکام را بیاموزند، بعد به سوى خویشان خود برگردند و به آنان یاد دهند، جز این نیست که خداوند اختلاف و رفت و آمدشان را از سرزمین ها، اراده فرموده ، نه اختلاف در دین خدا، زیرا بى تردید دین یکى است٧.
یک بیان دیگر نیز برای اختلاف وجود دارد و آن گونه گون بودن و تنوع و تکثر است. یعنى تفاوت افکار و سلیقه ها و تنوع و تکثر ذوق ها، نه تنها بد نیست بلکه خود عامل حرکت و موجب تنوع و زیبایی زندگی و مایه رشد و بالندگی است. اگر همه یک جور فکر می کردند، نه زندگی جذابیتی داشت و نه بحث و گفت و گویی پیش میآمد تا درست از نادرست و سره از ناسره شناخته شود؛ همانگونه که اگر بیماری و ناخوشی نبود، لذت سلامت و خوشی درک نمی شد، و اگر همیشه روز بود، ارزش خورشید و نور آن معلوم نمیشد. این معنا برای اختلاف، در برخی آیات قرآن نیز دیده میشود. مثلاً کلمه «اختلاف زبان ها» در آیه بیست و دوم از سوره روم، قطعاً به معنای تنوع و تفاوت به کار رفته است: “وَ مِنْ آیَاتِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلَافُ أَلْسِنَتِکُمْ وَ أَلْوَانِکُمْ إِنَّ فِی ذَلِکَ لَآیَاتٍ لِّلْعَالِمِینَ”٨:”از نشانه های خدا،آفرینش آسمان ها و زمین و گونه گونگى زبان ها و رنگ هاست که همانا در آن نشانه هائى برای جهانیان است”؛ که در حدیث مورد نظر معنا این است که تنوع و تکثر و تفاوت ها در امت ، من رحمت است زیرا این تفاوت ها موجب حرکت و بالندگى و رشد خواهد شد…
——————
١.آل عمران/١٠٣. ٢.همان/١٠۵. ٣.انفال/۴۶. ۴.معانى الاخبار/١۵٨؛ وسائل الشیعه١۴١/٢٧؛ بحارالانوار٢٢٧/١؛احتجاج٣۵۵/٢. ۵. آل عمران/١٩٠. ۶.توبه/١٢٢. ٧.معانى الاخبار/١۵٧؛ علل الشرایع٨۵/١؛ احتجاج٣۵۵/٢؛بحارالانوار٢٢٧/١. ٨.روم/٢٢.
