نخستین تاریخ نگاران مسلمان که در پرتو تعالیم قرآن کریم و پیامبر خدا و پیشوایان دین به حوزه تاریخ نگاری قدم نهادند،صحابه، تابعین، و تابعین تابعین بودند که قصدشان نشر و گسترش فرهنگ و اخلاق اسلامی و نیز ترغیب نو مسلمانان به رعایت شئون اسلامی بود؛ لذا به ثبت و ضبط حالات و رفتار و گفتار پیامبر و ائمه اطهار و اصحاب ایشان پرداختند.بدین ترتیب بخش بزرگی از پیشگامان تاریخ نگاری اسلامی محدثان بودند. گروهی که با بهره مندی از حافظه قوی و نیز استفاده از میراث شفاهی عرب جاهلی در روش ها و فنون حفظ و نگهداری اشعار و قصص ایام و انساب کهن در ذهن، احادیث و احوال پیامبر خدا را در خاطر ضبط و بطور شفاهى و سینه به سینه و یا ثبت مکتوب به یکدیگر انتقال مى دادند.این بود که مکتب حدیث پس از قرآن، منبع اصلی عقاید و معارف و تشریع احکام در اسلام و مهم ترین سرچشمه شناخت دین و کارآمدترین ابزار تبیین آیین و کامل ترین منبع دریافت آموزه های اسلامی گردید و حجم بزرگی از میراث مکتوب فرهنگ اسلامی را تشکیل داد.
ثبت احادیث پیامبر و نقل سیره ایشان از همان قرن اول آغاز شد و افراد زیادى به این کار اقدام نمودند و آثارى از خود به جای گذاشتند.این روایات شامل سیره پیامبر و غزوات ایشان و رویدادها و نامه ها و دستورات ایشان مى شد و گونه هاى مختلفى برای انتقال همچون اطراف، امالی، جامع، جزء، سنن، السنه، شمائل، صحیح، طبقات، علل، اصل، مسائل، مستخرجات، مستدرکات، مسند، مشیخه، مصطلح و نوادر پیدا کرد.امالی، به شیوه خاصی از تدوین حدیث اشاره دارد که به مجالس حدیثی مشایخ و استادان حدیث مرتبط است و در آن ها ترتیب و ثبویت احادیث نظم خاصی ندارد و پرداختن به موضوعی خاص الزامی نیست، این روش به ویژه نزد محدثان یکی از روش های فراگیر انتقال دانش بود که غالبا با حکایات و نوادر، به ویژه در باره زهد و ادب و مکارم اخلاق، پایان می یافت، دربسیاری مواقع به سبب کثرت مستمعان در محضر یک شیخ به یک یا چند مستملی ( واسطه املا) نیاز پیدا می شد، تا سخن شیخ را برای حاضران قرائت و املا کند و مجموعه هایی به این شکل در قالب امالی پدید آمد.
مباحث و مسایل فراوانى در جامعه اسلامى، دست مایه تألیف ها و تصنیف هاى تاریخى بوده است و با توجه به اهمیت شان براى مسلمانان و مورخان، حجم و گستره شان تعیین مى شد. برخى منابع، بیش از صد موضوع تاریخى را شمرده اند که مورخان مسلمان در آن زمینه ها کتاب نوشته اند. برخى از این محورها عبارت اند از: سیره، مغازى، فتوح، مقاتل، رده، انساب، طبقات، تراجم، مناقب، مسالک و ممالک، تاریخ فرق و مذاهب، تاریخ فتن، حروب، ملاحم و غارات، تاریخ انبیا، رسل و دلائل، تاریخ خلفا، تاریخ شعرا، تاریخ حوادث (ایام، المَیسر و القداح). نکته مهم در مکتب حدیث، تفاوت اهل سنت و شیعه در این زمینه بود زیرا اهل سنت ، حدیث را به سیره و گفتار پیامبر منحصر مى نمودند که توسط صحابه و تابعین نقل مى شد اما شیعه حدیث را علاوه بر پیامبر به ائمه هم توسعه مى داد و سخنان و سیره آنها را نیز همچون سخن و سیره پیامبر مى شمرد و در مجموعه های خود گردآورى مى نمود و ملاک علم و عمل مى شمرد.
براى نمونه مى توان به کتاب روائى بحارالانوار تالیف علامه مجلسى اشاره نمود که بزرگ ترین مجموعه حدیثى شیعه است.این مجموعه در بیست و پنج موضوع کلى طراحى شده که در شکل فعلی در ١١٠ جلد به چاپ رسیده است . مولف در هر باب، ابتدا آیات قرآنى مرتبط با موضوع را ذکر کرده و تفسیر آنها را میآورد و در مرحله بعد احادیث مربوط به آن باب را از پیامبر و ائمه علیهم السلام نقل میکند.مجلدات ۱۵ تا ۵۳ به تاریخ زندگی و فضایل پیشوایان دین اختصاص دارد بدین شرح: مجلدات ۱۵ تا ۲۲ شامل احوال پیامبراکرم(ص) و جمعی از پدران آن حضرت، شرح حقیقت معجزه و چگونگی اعجاز قرآن، شرح حال ابوذر غفارى، سلمان فارسى، عمار، مقداد و برخی دیگر از بزرگان در ۷۲ باب.مجلدات ۲۳ تا ۲۷در مشترکات احوالات ائمه(ع) و شرایط امامت و چگونگی ولایت آنها و شئون غریبه و برتری آنها نسبت به پیامبران پیشین، ثواب دوستی آنها و فضیلت ذریه آنان و پارهای از مناظرات علماء در ۱۵۰ باب.مجلدات ۲۸ تا ۳۴ در فتنههایی که بعد از پیامبر(ص) روی داد، سیرت خلفا و آن چه در روزگار آنها اتفاق افتاد، جنگ هاى جمل و صفین و نهروان و فجایع معاویه، احوال بعضی از اصحاب امیرالمؤمنین(ع)، شرح قسمتی از اشعار منسوب به ایشان و شرح برخی از نامههای آن امام(ع) در ۶۲ باب.مجلدات ۳۵ تا ۴۲ در تاریخ امیرمومنان(ع)در ١٢٨ باب. مجلدات۴۳ تا ۴۵ در تاریخ فاطمه زهرا و امام حسن و امام حسین علیهم السلام در ۵٠ باب. مجلدات۴۶تا۴٨ در تاریخ امام سجاد، امام باقر، امام صادق و امام کاظم علیهم السلام در ۴۶باب. مجلدات ۴٩ و ۵٠ در تاریخ امام رضا و امام جواد و امام هادى و امام عسکرى در ٣٩ باب. مجلدات ۵١تا۵٣ در تاریخ امام مهدى(ع). در سایر مجلدات نیز احادیث همین بزرگواران در سایر امور اعتقادی و اخلاقى و احکام نقل گردیده است.
