خداوند متعال، تجارت و خرید و فروش را حلال قرار داده١ اما براى فرایندهاى مالى،٨ مقرراتى وضع نموده است. بعضى از این مقررات عبارتند از:حرام بودن ربا٢؛حرمت خوردن اموال یکدیگر از طریق نامشروع و بدون رضایت٣؛ ثبت کتبى قراردادهاى تجارى و پرداخت وام با وجود دو شاهد (مگر در معاملات نقدى کوچک و پایاپاى) و لزوم تأمین امنیت براى شاهد و کاتب و نیز رعایت تقوى در فرایند کسب و کار ۴؛حرمت تجارت هنگام برگزارى نماز جمعه و جواز آن بعد از نماز۵؛ پرداختن کامل پیمانه و توزین صحیح و دقیق و کم فروشی نکردن و رعایت عدالت۶؛ نزدیک نشدن به مال یتیم مگر به نیکوترین وجهی که به صلاح او باشد تا به سن بلوغ برسد٧؛پرهیز از معاملات باطل و غیر عقلائى (یا با سوگند دروغ و یا قمار و غیر آن ) و حرام بودن پرداخت رشوه به قاضیان٨؛ حرمت معاملات کترهای که طرفین و یا یک طرف نمیداند چه میدهد و چه میگیرد، و امثال این معاملات که اصطلاحا آنها را معاملات غرری میگویند٩…
ربا از بزرگ ترین خط قرمزهاى تجارت است.بیع و تجارت رَبوَی، حرام و غیر مجاز است:”این، به خاطر آن است که گفتند: داد و ستد هم مانند ربا است [و تفاوتی میان آن دو نیست] در حالی که خدا بیع را حلال کرده، و ربا را حرام!”١٠، در حالى که فرق میان این دو، بسیار است زیرا رباخواری موجب افزایش فقر در جامعه و تراکم ثروت در دست عدهای محدود و محرومیت اکثر افراد اجتماع استا.انفاق سبب پاکی دل و طهارت نفوس و آرامش جامعه مى شود و رباخواری سبب پیدایش بخل و کینه و نفرت و ناپاکی است لذا قرآن در آیات متعدد با شدت ربا را ممنوع مى شمارد و در پاسخ منطق رباخواران که ربا را هم مثل تجارت شمرده که موجب افزایش مال است مى فرماید:” از نظر افراد [کوته بین]ممکن است ثروت به وسیله رباخواری زیاد گردد اما در پیشگاه خداوند چیزی بر آن افزوده نخواهد شد”١١.در تجارت،هر دو طرف سود یا ضرر مى کنند ولى در ربا خوارى فقط رباخوار سود مى کند؛در تجارت طرفین در مسیر” تولید و مصرف” گام بر میدارند در صورتی که در رباخوار هیچ عمل مثبتی انجام نمى شود؛ با شیوع رباخواری سرمایه ها در مسیرهای ناسالم میافتد و پایههای اقتصاد که اساس اجتماع است متزلزل میگردد، در حالی که تجارت صحیح موجب گردش سالم ثروت است؛ رباخواری منشا دشمنی ها و جنگ های طبقاتی است لذا قرآن نتیجه مى گیرد: ” هر کس اندرز الهی به او رسد(از رباخواری) خودداری کند، سودهایی که در سابق به دست آورده مال او است و کار او به خدا واگذار میشود”١٢…
از دیگر از خط قرمز هاى تجارت در قرآن ، کم ارزش و بد جلوه دادن امتعه و اجناس مردم است که حرام مى باشد: “و ای قوم من! پیمانه و وزن را با عدالت، تمام بدهید و بر اشیاء (و اجناس) مردم، عیب نگذارید و از حق آنان نکاهید و در زمین به فساد نکوشید١٣”(ولا تبخسوا الناس اشیائهم).”بَخْس” در اصل به معنی کم کردن به عنوان ظلم و ستم است. این آموزه و قانون، تأکید بر رعایت حقوق فردی و اجتماعی برای همه اقوام و ملل در هر محیط و هر عصر و زمان است.دیگر،کسب و کار غناست که مصداق “لهو الحدیث” (هر آواى بازدارنده از راه خدا)است که حرام است١۴.کاسبى کردن از طریق سحر نیز مجاز نیست١۵ و نیز حرمت کسب با تحریف کتب آسمانى و آیات الاهى١۶.دیگر کسب و کار قمار است:”ای کسانی که ایمان آوردهاید! شراب و قمار و بتها و ازلام بخت آزمایی ، پلید و از عمل شیطان است، از آنها دوری کنید تا رستگار شوید١٧”؛و نیز کاسبى از طریق اشاعه فحشاء١٨…
با اینکه انجام مناسک حج یک عمل عبادى است اما در خلال انجام عمل حج دادوستد حلال است و از آن تعبیر به طلب فضل پروردگار،شده است١٩؛در آیه دیگر از تجارت در حج تعبیر به منافع شده است:” و مردم را دعوت عمومی به حج کن… تا شاهد منافع گوناگون خویش (در این برنامه حیاتبخش) باشند ٢٠” که منافع،انواع تجارت است٢١.دیگر آنکه بانوان نیز مجاز به تجارت و کسب و کار هستند و منفعت آنها متعلق به خودشان است٢٢. وکالت در کسب و کار و واسپارى تجارت به نماینده خویش هم مجاز است٢٣. تجارت و مبادلات اقتصادی، به صورت نقد و مدت دار جایز است و شرایط آن بیان شده است٢۴…
————–
١.(أَحَلّ اللهُ البَیع )؛بقره/٢٧۵.
٢.(یَمحق اللهُ الرّبا)بقره/٢٧۶.
٣.نساء/٢٩.
۴.بقره/٢٨٢.
۵.جمعه/٩.
۶.شعراء/١٨١-١٨۴؛انعام/١۵٢؛رحمن/٨و٩؛إسراء/٣۵.
٧.انعام/١۵٢.
٨.بقره/١٨٨.
٩.تفسیر المیزان،ج۴،ص۵٠١.
١٠.بقره/٢٧۵.
١١.تفسیر نمونه، ج۲، ص۳۶۴.
١٢.همان.ص٣۶٨.
١٣.اعراف/٨۵؛هود/٨۵؛شعراء/١٨٣.
١۴.لقمان/۶.
١۵.بقره/١٠٢.
١۶.بقره/٧٩.
١٧.مائده/٩٠.
١٨.نور/٣٣؛تفسیر نمونه،ج۱۴، ص۴۶۱.
١٩. بقره/١٩٨.
٢٠.حج/٢٧و٢٨.
٢١.مجمع البیان، ج۷، ص۱۴۶.
٢٢.نساء/٣٢.
٢٣.کهف/١٩.
٢۴.بقره/٢٨٢.
