انواع بیان

 
 
 
 
 
گاهى یک سخن،خشمى را فرو مى نشاند و آتش یک دشمنى و جدال را خاموش مى کند و گاهى سخنى جنجال به پا نموده و موجب نزاع و جنگ و کشتار مى شود.چه بسا مطلب درستى را نابجا خرج مى کنید و اثر سوء مى بخشد. آرى، هر سخن جائی و هر نکته مقامى دارد. همه آنچه را مى دانید قابل طرح در همه جا نیست .چه بسا گاهى سکوت ،اولىٰ است،گاهى به ابهام،گاهى موجز ،گاهى تفصیل ،گاهى آرام،گاهى حزین و گاهى خطابى و شورانگیز باید سخن گفت. از نظر لحن و واژگان و ادبیات نیز ،مجالس مختلف،متفاوت است.سخن از جهاتى چون غذا و داروست  و هر غذا و داروئى بطور یکسان برای همگان و در همه شرایط و ذائقه اى قابل توصیه نیست…
 
جالب است که قرآن کریم بیش از ده نوع بیان را در شرایط مختلف و در برابر افراد مختلف توصیه فرموده و این اصطلاحات را به کار برده است: قول حسن، قول سدید، قول کریم، قول أحسن، قول میسور، قول ایمان، قول معروف، قول بلیغ، قول صدق، قول عدل، قول لیّن ، قول سلام…و هرکدام را شرایط مختلف و برای گروه هاى خاصى توصیه نموده است:مثلاً “قول معروف” را برای خویشان و یتیمان و مساکین توصیه فرموده :چون هنگام تقسیم کردن ارث، خویشاوندان و یتیمان و مستمندان حاضر شدند چیزى از آن را به ایشان بدهید، و با آنان سخنى شایسته و پسندیده گویید(قُولُواْ لَهُمْ قَوْلًا مَّعْرُوفًا).به مومنان نیز سفارش “قول سدید” نموده است:اى اهل ایمان! از خدا پروا کنید و سخن درست و استوار گویید(یَأَایهَُّا الَّذِینَ ءَامَنُواْ اتَّقُواْ اللَّهَ وَ قُولُواْ قَوْلًا سَدِیدًا)…

خداوند در گفتگو با والدین،کریمانه سخن گفتن و “قول کریم”را دستور فرموده:(قُل لَّهُمَا قَوْلًا کَرِیمًا) و در برابر شاه طغیانگرى چون فرعون ، سخن نرم و “قول لیّن “را توصیه نموده زیرا باید به هدایت او امید داشت(اذْهَبَا إِلىَ‏ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَى‏؛ فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَّیِّنًا لَّعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یخَْشىَ‏).همچنین سخن رسا و “قول بلیغ را برای موعظه بیماردلان اختصاص  فرموده تا مگر در دلشان اثر کند و به راه آیند(أُوْلَئکَ الَّذِینَ یَعْلَمُ اللَّهُ مَا فىِ قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنهُْمْ وَ عِظْهُمْ وَ قُل لَّهُمْ فىِ أَنفُسِهِمْ قَوْلَا  بَلِیغًا).دیگر “قول میسور” به معنای سخن نرم و امیدوار کننده است که باید در گفتگو با آسیب دیدگان و توانخواهان به کار برد تا به رحمت الاهى امیدوار شوند و تسکین یابند(وَ إِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنهُْمُ ابْتِغَاءَ رَحْمَهٍ مِّن رَّبِّکَ تَرْجُوهَا فَقُل لَّهُمْ قَوْلًا مَّیْسُورًا).سخن مسالمت آمیز و “قول سلام” هم به گفتگو با افراد بی بهره از علم ،توصیه شده(وَ إِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُواْ سَلَامًا) و در هرحال و هر موقعیتى در سخن با مردم باید از خوش زبانى، کلام نیکو و شایسته و “قول حسن” بهره گرفت( وَ قُولُواْ لِلنَّاسِ حُسْنًا)و گاهى هم از نیکوترین سخن یا “قول أحسن” از کسی که خود را مسلمان مى نامد ،یاد مى نماید(وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِّمَّن دَعَا إِلَى اللَّهِ وَعَمِلَ صَالِحًا و قال إنّنى من المسلمین)…

بیان و سخن، ظرفیت همه این گونه هاى متفاوت را دارد.گوینده باید مخاطب شناس،موقعیت سنج و مسلط به انواع بیان ها باشد.سخن غذای روح است و هر ذائقه ای به یک نوع غذا گرایش دارد.منوى رستوران شما باید کامل بوده و برای هر ذائقه ای غذای مناسب آماده داشته باشد.اگر به گفتار درمانى هم اعتقاد داشته باشید هر گونه سخنى داروی یک عارضه است و این داروخانه باید داروی همه عارضه ها را داشته باشد.گویندگان موفقى را سراغ داریم که هنرمندانه با تسلط به گونه های مختلف سخن، اقشار بسیارى را جذب سخن و بیان خویش نموده و با درایتى خاص ، پیوند آنها را با مبانى دینى و ولائى و ساحت قدسى مهدوى برقرار کرده و به راه انتظار حقیقى کشانده اند.راستى امروز چقدر به چنین هنرمندانى نیازمندیم تا متناسب با شرایط زمان و تحولات مردمان،جوانان،مردان و زنان این دوران سخن گویند و دعوت نمایند… 

 

دین پژوه و پژوهشگر فلسفه