غفّاری و حکیمی و ربّی و داوری/ فوق عروج وهم و فراتر ز باوری/از هر چه دیدهاند و ندیدند خوب تر/ وز هر چه گفتهاند و نگفتند، برترى/ پُرسی اگر تو کیستی و من که؟، گویمت:/ من عبد کوچکم تو خداوند اکبری!/در پیش وسعت کَرَمت نیز کوچک اس/حتی گر از گناه همه خلق بگذرى/ پروندۀ سیاه مرا هر چه بنگری/ تو برتری از اینکه به رویم بیاوری…امام محمّد باقر(ع)در عبادت، ذکر خدا، دعا و مناجات، تضرّع و خوف و خشیّت الهی، همانند پدرش امام زین العابدین(ع) در مرتبه اعلای عبودیت و سرامد مردم عصر خود بود.امام صادق(ع) فرمود: “پدرم کثیرالذکر بود. در حال راه رفتن، غذا خوردن، حتّی درحالی که با مردم سخن میگفت، از ذکر خدا غافل نبود. ذکر «لاإله إلاّ الله» را همواره بر زبان داشت. گاهی ما را جمع میکرد و امر میفرمود تا طلوع آفتاب مشغول ذکر باشیم و به افرادی که قرائت قرآن میدانستند میفرمود:قرآن بخوانید و به آنها که قرآن نمى خواندند، تعلیم ذکر مى فرمود”١؛ و فرمود:پدرم در نیمههای شب، درحال تضرّع و مناجات و گریه میگفت:” أمرتَنی فلمْ ائتمرْ، و نهیتَنی فلم أنزجرْ، فها أنا عبدک بین یدیکَ و لااعتذرُ”٢(مرا امر کردی، فرمان نبردم؛ نهی نمودی، عمل نکردم؛اینک این منم، بندهی تو که هیچ عذری در پیشگاهت ندارم …
مولف کتاب “الصحیفه الباقریه و الصادقیه الجامعه”،۱۴۲۵ دعا و مناجات از امام باقر و امام صادق علیهماالسلام، گردآورى و عرضه نموده است٣.عدّه ای از اصحاب حضرت امام باقر(ع)نقل نمودند:روزی قبل از ورود به اتاق امام، شنیدیم شخصی به زبان سریانی با صدایی بسیار نیکو، جملاتی میگوید و می گرید؛ صدای او به قدری زیبا بود و گریه اش به اندازه ای در دل اثر داشت که عده ای از ما نیز به گریه افتادند؛ با اینکه معنای آن کلمات را که عربی نبود، نمی فهمیدیم. گمان کردیم عده ای از اهل کتاب یهود و نصاری نزد امام هستند. بالاخره سکوت شد و ما داخل شدیم ولی هیچکس را نزد امام ندیدیم.گفتیم:صدای بسیار حزنآلودی را به زبان سریانی میشنیدیم!حضرت باقر (ع)فرمود: “من به یاد مناجات یکی از پیامبران به نام الیا(از پیامبران بنى اسرائیل)افتاده بودم، آن مناجات را میخواندم و میگریستم۴.رواى گوید:امام باقر(ع) را در کنار کعبه دیدم گریه و مناجات می نمود؛ عرض کردم: پدر و مادرم به فدایت، مردم به تو نگاه میکنند، مناسب است که آرام گریه کنید؛فرمود:چرا بلند گریه نکنم؟ شاید خداوند متعال با نظر رحمتش به من بنگرد، تا در پرتو رحمتش در فردای قیامت، در پیشگاهش رستگار شوم۵…
امام صادق(ع)فرمود: من همواره شب ها هنگام خواب، بستر پدرم امام باقر(ع) را میگستردم، یک شب در انتظارش بودم، دیدم نیامد. برخاستم به مسجد رفتم و به جستجو پرداختم، دیدم آن حضرت تنها در مسجد در حال سجده است، آرام جلو رفتم شنیدم در حال گریه و ناله، این چنین با خدا مناجات مى نمود:به خدا چنین عرض میکند:خدایا تو پاک و منزّه هستی و به حقّ پروردگار من می باشی، پروردگارا تنها برای تو از روی بندگی و کوچکی سجده می کنم، خدایا عملم ناچیز است آن را بسیار گردان. خدایا مرا در روزی که بندگانت را محشور میکنی، از عذابت نگهداری و توبهام را بپذیر که تو بسیار توبه پذیر و مهربان هستى(سُبْحَانَکَ اَللَّهُمَّ أَنْتَ رَبِّی حَقّاً حَقّاً سَجَدْتُ لَکَ یا رَبِّ … تَعَبُّداً وَ رِقّاً اَللَّهُمَّ إِنَّ عَمَلِی ضَعِیفٌ فَضَاعِفْهُ لِی اَللَّهُمَّ قِنِی عَذَابَکَ یوْمَ تَبْعَثُ عِبَادَکَ وَ تُبْ عَلَی إِنَّکَ أَنْتَ اَلتَّوَّابُ اَلرَّحِیمُ)۶؛ونیز میفرمود:هیچ چیزی در پیشگاه خدا محبوب تر از سؤال و تقاضا از محضر ربوبی نیست ؛ دعا به قدری اثربخش است که قضای الهی را هیچ چیز جز دعا دفع نمی کند٧.این حالات برای امام، همیشگى بود و حتى چنان که ذکر کرده اند آن حضرت در لحظه آخر عمرش نیز به مناجات با خدا اشتغال داشت…
دعای سحر حاوی اسماء اعظم خداست، ابن طاووس در «کتاب الإقبال بالأعمال» از علی بن یقطین نقل میکند: وى نامهاى به «امام رضا (ع)به نقل از پدرش دعا و مناجات امام باقر(ع)در سحرهای ماه رمضان را نقل نموده و فرمود:پدرم گفت که امام باقر (ع) فرموده است:اگر مردم از عظمت دعای سحر نزد خداوند و سرعت اجابت آن براى صاحبانش خبر داشتند، بر سر آن با یکدیگر به جنگ مى پرداختند!خداوند رحمتش را به هر کس بخواهد، ویژه مى سازد؛اگر سوگند خورم، راست گفتهام که اسماء اعظم خداوند، در این دعاست، پس هرگاه دعا کردید بکوشید چرا که آن از دانش نهفته است و آن را جز از اهلش، از دیگران پنهان بدارید:” اللهم انى اسئلک من بهائک بأبهاه و کل بهائک بهىّ…”٨.مناجات و دعای دیگرى به نام دعای عهد از آن حضرت نقل است که فرمود:هرکس ان را بخواند، نامش در دفتر یاوران قائم (ع)نوشته شود: اللهم یا إله الآلهه یا واحد یا أحد یا آخر الآخرین یا قاهر القاهرین یا علی یا عظیم أنت العلی الأعلى علوت فوق کل علو هذا یا سیدی عهدی وأنت منجز وعدی فصل یا مولای عهدی وأنجز وعدی.آمنت بک، أسألک بحجابک العربی وبحجابک العجمی وبحجابک العبرانی وبحجابک السریانی وبحجابک الرومی وبحجابک الهندی وأثبت معرفتک بالعنایه الأولى.
فإنک أنت الله لا ترى وأنت بالمنظر الأعلى وأتقرب إلیک برسولک المنذر صلى الله علیه وآله وبعلی أمیر المؤمنین (صلوات الله علیه) الهادی وبالحسن السید وبالحسین الشهید سبطی نبیک وبفاطمه البتول وبعلی بن الحسین زین العابدین ذی الثفنات ومحمد بن علی الباقر عن علمک وبجعفر بن محمد الصادق الذی صدق بمیثاقک وبمیعادک وموسى بن جعفر الحصور القائم بعهدک وبعلی بن موسى الرضا الراضی بحکمک ولمحمد بن علی الحبر الفاضل المرتضى فی المؤمنین وبعلی بن محمد الأمین المؤتمن هادی المسترشدین وبالحسن بن علی الطاهر الزکی خزانه الوصیین؛ وأتقرب إلیک بالإمام القائم العدل المنتظر المهدی إمامنا وابن إمامنا (صلوات الله علیهم أجمعین)؛یا من جلّ فعظم وأهل ذلک فعفى ورحم یا من قدر فلطف أشکو إلیک ضعفی وما قصر عنه أملی من توحیدک وکنه معرفتک وأتوجه إلیک بالتسمیه البیضاء وبالوحدانیه الکبرى التی قصر عنها من أدبر وتولى وآمنت بحجابک الأعظم وبکلماتک التامان العلیا التی خلقت منها دار البلاء وأحللت من أحببت جنه المأوى.وآمنت بالسابقین والصدیقین أصحاب الیمین من المؤمنین الذین خلطوا عملاً صالحاً، وآخر سیئاً ألا تولینی غیرهم ولا تفرق بینی وبینهم غداً إذا قدَّمت الرضا بفصل القضاء آمنت بسرهم وعلانیتهم وخواتیم أعمالهم فإنک تختم علیها إذا شئت.یا من أتحفنی بالإقرار بالوحدانیه وحبانی بمعرفه الربوبیه وخلصنی من الشک والعمى رضیت بک رباً وبالأصفیاء حججاً وبالمحجوبین أنبیاء وبالرسل أدلاّء وبالمتقین أمراء وسامعاً لک مطیعاً٩.
——————
١.بحارالانوار٢٩٧/۴۶. ٢.کشف الغُمّه٣٣٠/٢. ٣.موحد ابطحى،موسسه الامام المهدى(ع)،قم. ۴.بحارالانوار ٢۵۴/۴۶. ۵.بحارالانوار٢٩٠/۴۶. ۶.فروع کافی٣٢٣/٣. ٧.کشف الغمه٣١٩/٢-٣٢٠. ٨.ابن طاووس، الإقبال بالأعمال به نقل از علی بن یقطین؛مفاتیح الجنان،دعای سحرهای ماه رمضان. ٩. بحارالانوار٣٣٧/٩٢.
