وقتى به شما سلام و تحیّت گفتند، شما با عبارتى نیکوتر پاسخ دهید(واِذَا حُیّیتُم بِتَحِیَّه فَحَیّوا بِاَحسَنَ مِنها)١ وقتى با موقعیت و رفتارى بی معنى و بیهوده (لغو)روبرو شدید،کریمانه از کنار آن گذر کنید(واِذا مَرّوا بِاللَّغوِ مَرّوا کِراما)٢؛این ها، جلوه هائى از ادب است. ادب، جامه اى زیبا و فاخر،بر اندام گفتار و رفتار شماست. امیرمومنان(ع)، فرمود: “دانش،میراثى گرانمایه و آداب،جامه هائى زیبا و فاخر است”٣.مومن در هر شرایطى باید این جامه زیبا را بر خود پوشانده باشد! ادب،بر مجموعه اقوال و رفتارهاى ما سایه مى افکند،یعنى سخن و عمل ما مى تواند دوگونه باشد : همراه با ادب و تهى از ادب.بود: براى نمونه: وقتى جاهلان به شما بى ادبى کردند و سخنان اهانت آمیز گفتند،مى توانید مثل خودشان برخورد کنید یا کریمانه بگذرید و بگویید:سلام و خداحافظ!( و اِذا خاطَبَهُمُ الجهِلونَ قالوا سَلاما)۴؛ مى توانید مغرورانه و با تکبر و هایهوى راه بروید یا متواضانه و آرام همچون بندگان خدا و عبادالرحمان (وعِبادُ الرَّحمنِ الَّذینَ یَمشونَ عَلَى الاَرضِ هَونـًا)۵…
ادب،تمامى زندگى انسان را پوشش مى دهد؛قرآن به بعضى از گونه هاى آن اشاره نموده و رهنمود مى دهد: تحیت، هنگام برخورد با مومنان:”وقتى مومنان نزد تو آمدند،به آنها بگو:سلام بر شما(واِذا جاءَکَ الَّذینَ یُؤمِنونَ بِایتِنا فَقُل سَلامٌ عَلَیکُم)۶؛وقتى به خانه اى خود یا دیگرى وارد شدید، سلام کنید حتى اگر کسی نبود از طرف خداوند بر خودتان سلام کنید!٧؛فرشتگان نیز وقتى به خانه ابراهیم وارد شدند،سلام کردند٨؛بهشتیان نیز بر یکدیگر سلام مى کنند٩.سلام دیگران را با کلامى نیکوترپاسخ بدهید١٠؛از مهمان،پذیرایی خوب بکنید١١؛بدون دعوت به خانه کسى نروید و پس از پذیرایى، بیش از حد معمول در خانه میزبان نمانید تا مزاحم او و خانوادهاش نشوید١٢؛هنگام ورود به خانه دیگران اجازه بگیرید و چنانچه به عللى به شما اجازه ورود داده نشد، برگردید١٣؛به تازه واردان به مجالس، جا بدهید بنشینند١۴؛با سفیهان،گفتار شایسته و معروف(و نه اهانت آمیز)داشته باشید١۵…
با مخالفان عقیدتى و دگراندیشان ،عالمانه و حکمت آمیز وبا گفتمان نیکو سخن گویید١۶؛هرگز به مقدسات آنها ناسزا نگویید و دشنام ندهید، که آنها هم تحریک شوند و از روى جهالت ،به خدا ناسزا گویند١٧؛ با بزرگان هر قومى، (حتى اگر ستمگرى چون فرعون باشد)با نرمى و ادب سخن گویید،شاید زمینه هدایتش فراهم شود١٨؛ رعایت ادب و خضوع را در مکان هاى مقدس بنمایید و با کفش وارد نشوید١٩؛به خانه پیامبر(ص)(و فرزندان او و مشاهد مشرفه آنان)،بدون اذن ورود،داخل نشوید٢٠؛هنگام سخن گفتن با پیامبر(ص)، صداى خود را بلند نکنید٢١؛بلکه أرام و مودبانه با آن حضرت،سخن گویید که این نشانه تقوای دلهاست٢٢؛(کسانى که بدون رعایت حرمت پیامبر، وى را از فراسوى حجرهها (از درون خانههاى خود) صدا مىزنند، افرادى نابخرد و نادان شمرده شدهاند٢٣)؛ نباید صدا زدن و خواندن شما پیامبر را،همچون خواندن خودتان باشد٢۴؛البته هنگام سخن گفتن با همه،صدایتان را پایین اورید وآرام سخن گویید٢۵…
هرگز زبان به تمسخر و تحقیر دیگران نگشایید:”اى مومنان! نباید گروهى از مردان شما گروه دیگر را مسخره کنند، شاید آنها از اینها بهتر باشند و نه زنانى زنان دیگر را، شاید آنان بهتر از اینان باشند و یکدیگر را مورد طعن و عیبجویى قرار ندهید و با القاب زشت و ناپسند یکدیگر را یاد نکنید، بسیار بد است که بر کسى پس از ایمان نام کفرآمیز بگذارید و آنها که توبه نکنند، ظالم و ستمگرند!”٢۶؛ادب در برابر والدین و گشودن بال خضوع و مهربانى به روى آنان و نگفتن حتى اوف به آنها و بدون اجازه وارد نشدن به حریم خصوصى ایشان٢٧…امیر مومنان(ع)توصیه مى نماید:”اى مؤمن! همانا این دانش و ادب بهاى جان توست؛ پس در آموختن آنها بکوش؛ زیرا هر چه بر دانش و ادب تو افزوده شود، بر قدر و قیمت تو افزوده مى گردد؛ چه آن که با دانش به پروردگارت ره مى برى و با ادب پروردگارت را نیکو خدمت مى کنى و با آدابِ خدمت گزارى است که بنده سزاوار دوستى و نزدیکى به خدا مى شود. پس، این اندرز را پذیرا شو تا از عذاب برهى”٢٨؛امام عسکرى(ع)هم فرمود:”به دور از ادب است شادمانى کردن نزد کسى که محزون و غمدیده است”٢٩…
———————————-
١.نساء/٨۶.
٢.فرقان/٧٢.
٣.بحارالانوار،ج٧٢،ص۶٧.
۴و۵.فرقان/۶٣.
۶.انعام/۵۴.
٧.نور/۶١.
٨.ذاریات/٢۵.
٩.یونس/١٠.
١٠.نساء/٨۶.
١١.ذاریات/٢۶و٢٧.
١٢.احزاب/۵٣.
١٣.نور/٢٧و٢٨.
١۴.مجادله/١١.
١۵.نساء/۵.
١۶.نحل/١٢۵.
١٧.طه/۴٣و۴۴.
١٨.طه/۴۴.
١٩.طه/١٢.
٢٠.احزاب/۵٣.
٢١و٢٢و٢٣.حجرات/٢و٣و۴.
٢۴.نور/۶٣.
٢۵.لقمان/١٩.
٢۶.حجرات/١١.
٢٧.إسراء/٢٣و٢۴؛نور/۵٨و۵٩.
٢٨.بحارالانوار،ج٧٢،ص١٨٠.
٢٩.همان،ص٣٧۴.
