“همانگونه (که پیامبران پیشین را فرستادیم) تو را در میان أُمّتی فرستادیم که پیش از آنها أُمّت های دیگری آمدند و رفتند، تا آنچه را به تو وحی نموده‏ ایم بر آنها بخوانی” (کَذَلِکَ أَرْسَلْنَاکَ فِی أُمَّهٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهَا أُمَمٌ لِتَتْلُوَ عَلَیْهِمُ الَّذِی أَوْحَیْنَا إِلَیْکَ…١).امّت، به معناى ملت و مردم و هموطن و گروه همبسته یا همسان در زمان و مکان یا دین گفته شده است. بر این اساس به پیروان یک دین و آیین بر اثر همسانی در دین، امّت می‌گویند و به مردمی که همزمان با یکدیگر در یک قرن یا در منطقه‌ ای از زمین زندگی می‌کنند یا گروهی از مردم که دارای عملکرد یکسان‌اند،یا زبان مشترک دارند،یا ملت به مفهوم یک کشور هستند،امّت اطلاق می‌شود٢(چنانچه سازمان ملل متحد را “مُنظّمه الأُمَمُ المُتّحِدَه”و ملت عرب را “الامّه العربیه” خوانده اند).واژه امّت ، ۶۵ بار در قرآن آمده است که ۵۲ مورد آن به صورت مفرد (امّت) و ۱۳ مورد به صورت جمع (اُمَم) است… 

کاربرد “امّت” در قرآن بیشتر به معنای همسانی در دین و آیین و همسانی زمانی و مکانی آمده است:”پروردگارا  ما را از تسلیم شدگان خویش قرار ده و از ذریه و نسل ما نیز امتى مسلمان پدید آور”( رَبَّنا واجعَلنا مُسلِمَینِ لَکَ ومِن ذُرِّیَّتِنا اُمَّهً مُسلِمَهً لَکَ٣) ؛ و نیز:”اگر خدا مى خواست،شما را امت واحده قرار مى داد( ولَو شاءَ الله لَجَعَلَکُم اُمَّهً واحِدَهً۴) یعنى مى توانست از روى اجبار شما را یک امت واحد مى نمود ولى بناى خدا بر اجبار نیست و به شما اختیار داده که خود تلاش کنید و با اراده خود،امت واحده شوید. همچنین فرمود:”این أمتى است که براى اوست آنچه به دست آورده و نیز براى شماست آنچه کسب مى کنید( تِلکَ اُمَّهٌ قَد خَلَت‌لَها ما کَسَبَت ولَکُم ما کَسَبتُم۵) و نیز فرمود:”براى هر أمتى ،أجلى است،وقتى فرارسد،نه ساعتى تاخیر و نه ساعتى پیش مى افتند( لِکُلِّ اُمَّه اَجَلٌ فَاِذا جاءَ اَجَلُهُم لا یَستَأخِرونَ سَاعَهً و لا یَستَقدِمون۶) و نیز:”در هر أمتى،رسولى برانگیختیم که مردم را به عبادت خدا دعوت مى نمود” ولَقَد بَعَثنا فی کُلِّ اُمَّه رَسولاً اَنِ اعبُدُوا الله٧)…

مواردى هم در قرآن مى یابیم که أمت ، به گروهی خاص (از پیروان یک دین یا یک عصر به سبب همسانی در نوع خاصی از عملکرد یا رویکرد فکری)، اطلاق شده است،مثل امت میانه رو(أمت مقتصده)،امت دعوت کننده (یدعون الى الخیر) در این آیه ها: “از میان ایشان،أمتى میانه رو بود ولى بیشتر آنها به کارهاى زشت مشغول بودند(مِنهُم اُمَّهٌ مُقتَصِدَهٌ و کَثیرٌ مِنهُم ساءَ ما یَعمَلون٨) و درباره گروهی از مسلمانان که می‌بایست به امر به معروف و نهی از منکر اهتمام ویژه‌ای ورزند امّت آمِر به معروف و ناهی از منکر بکار برده است:”باید از شما،أمتى باشند که مردم را به سوى خیر دعوت کنند و امر به معروف و نهى از منکر نمایند( و لتَکُن مِنکُم اُمَّهٌ یَدعونَ اِلَی‌الخَیرِ و یَأمُرونَ بِالمَعروفِ و یَنهَونَ عَنِ‌المُنکَرِ٩). از عبارت”منکم” معلوم مى شود این أمت به معناى همه مردم نیست زیرا همه نمى توانند داعى و مبلغ باشند و بعضى از آنها مى توانند چنین باشند لذا فرمود:لازم است أمتى از شما به این وظیفه بپردازند…

یک مورد هم واژه أمت برای سایر مخلوقات و پرندگان به کار رفته است:موجوداتى که روى زمین حرکت مى کنند و پرندگانى که با دوبال خود پرواز مى نمایند ،مثل شما امت هائى هستند!”( و ما مِن دابَّه فِی‌الاَرضِ ولا طئِر یَطیرُ بِجَناحَیهِ اِلاّ اُمَمٌ اَمثالُکُم١٠) که مقصود از امّت در آنها، همسانی قهری جنبندگان یا پرندگان است١١. موارد معدودى هم أمت به معناى پاره اى از زمان،آمده است:” آنکس (از زندانیان)که نجات یافته بود،وبعد از أمتى(زمانى) به یاد آورد گفت من از تعبیر آن خواب،شما را آگاه خواهم نمود(و قالَ الَّذی نَجا مِنهُما وادَّکَرَ بَعدَ اُمَّه اَنَا اُنَبِّئُکُم بِتَأویلِهِ١٢)و نیز آیه “واگر عذاب آنها را براى امتى کم شمار(زمانى کم شمار) به تأخیر اندازیم(ولَئِن اَخَّرنا عَنهُمُ العَذابَ اِلی اُمَّه مَعدودَه١٣)که امّت در این دو آیه به معنای پاره‌ای از زمان (سالها) آمده است.خوب است اشاره کنیم  گاهى هم دو واژه “قریه”و”قرن” به معناى أمت به کار رفته اند١۴:”و چه تعداد قریه هاى ظالم که آنها را نابودکردیم و به جاى آنها قوم دیگرى را ایجاد نمودیم”(وکَم قَصَمنا مِن قَریَه کانَت ظالِمَهً و اَنشَأنا بَعدَها قَومًا ءاخَرین١۵) و آیه “آیا موجب هدایت نشد براى آنها که چه تعداد از قرون پیشین(امت هاى پیشین) را که در خانه هاى خود زندگى مى نمودند،(به عذاب دچار نموده و)هلاک کردیم”؟!(اَفَلَم یَهدِ لَهُم کَم اَهلَکنا قَبلَهُم مِنَ القُرونِ یَمشونَ فی مَساکِنِهِم١۶) …

——————