” آیا مردم گمان کردند به حال خود رها می شوند و آزمایش نمی شوند؟! ما کسانی را که پیش از آنان بودند(نیز) آزمودیم تا صادقان از کاذبان ،دانسته شوند”(أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لا یُفْتَنُون وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِینَ صَدَقُوا وَلَیَعْلَمَنَّ الْکَاذِبِین)١.آزمون فراگیر مردم،یکى از سنت هاى الاهى است که در قرآن با کلماتى چون ابتلا،فتنه ، امتحان و تمیز آمده است.هدف خداوند از آزمون، سنجش افراد صادق از کاذب، مؤمن از غیر مؤمن ،خبیث از طیّب، صابر از غیر صابر، مجاهد از غیر مجاهد و…مى باشد.نحوه این آزمون نیز با قرار دادن افراد در موقعیت ترس، گرسنگى،کمبود و زوال داشته ها و نقصان در اموال و جان ها و نعمت هاست: “قطعاً همه شما را با چیزی از ترس ، گرسنگی ، و کاهش در مال ها و جان ها و میوه ها، آزمایش میکنیم و بشارت ده به استقامت کنندگان!(وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَ الْأَنْفُسِ وَ الثَّمَراتِ وَ بَشِّرِ الصَّابِرینَ)٢…
آرى، تا افراد آزمون نشوند به بهشت یا دوزخ نخواهند رفت:”آیا چنین پنداشتید که (تنها با ادّعای ایمان ) وارد بهشت خواهید شد، در حالی که خداوند هنوز مجاهدان از شما و صابران را مشخّص نساخته است؟!” أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّه وَ لَمَّا یعْلَمِ اللَّهُ الَّذینَ جاهَدُوا مِنْکُمْ وَ یعْلَمَ الصَّابِرینَ)٣؛و نیز ” اینگونه نیست که خداوند، مؤمنان را همان گونه که شما هستید،به حال خود واگذارد مگر آنکه خبیث را از طیّب(ناپاک را از پاک)جدا سازد”(ما کانَ اللَّهُ لِیذَرَ الْمُؤْمِنینَ عَلی ما أَنْتُمْ عَلَیهِ حَتَّی یمیزَ الْخَبیثَ مِنَ الطَّیبِ)۴.اگر آزمون نمى بود،همه ادعاى خوبى و پاکى مى داشتند، اما وقتى در بوته امتحان قرار مى گیرند،راستگویان از دروغگویان شناخته خواهند شد؛خوش بود گر محک تجربه آید به میان/تا سیه روى شود هرکه در او غش باشد! به خاطر نعمت “اختیار” است که آزمون، معنا پیدا مى کند. بدین معنى که اگر انسان ها،توان و قدرت و اختیار گزینش خیر یا شر را نداشته باشند و جبر بر آنها حاکم باشد که آزمون معنا ندارد.آزمون ، وقتى صحیح است که آزمون شونده اختیار گزینش گزینه هاى متعدد را داشته باشد…
وجود آزمون ،آثار مثبت دیگرى هم دارد:وقتى انسان بداند که در معرض امتحان خداوند قرار دارد، همـاره خود را در موقعیت آزمایـش میبینـد و از کارهـای ناپسنـد دوری کرده و به کارهای شایسته رو میآورد و موجب تحرک و پویائى در او مى شود که در میدان و مسابقه عمل،براى پیروزى تلاش کند و ضمناً از سرنوشت دیگران که ریزش کردند، عبرت گیرد تا چون آنان به هلاکت نیفتد و به اعتلا و سعادت برسد.وقتى بداند که قرار است در محضر عدل ربوبى در آخرت حاضر شود در گزینش خیر یا شر،احتیاط بیشترى خواهد نمود:”و شما را با بدی ها و خوبی ها آزمایش میکنیم و سرانجام بسوی ما بازگردانده میشوید!”(وَ نَبْلُوکُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَیرِ فِتْنَه وَ إِلَینا تُرْجَعُونَ)۵.در آنجاست که مفسدین از متقین و مسلمین از مجرمین جدا خواهند شد و هریک به جزا و پاداش اعمال شان خواهند رسید:آیا ما مومنان و صالحان و متقیان و مسلمانان را چون مفسدان در زمین و فاجران و مجرمان قرار مى دهیم؟!(أَمْ نَجْعَلُ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ کَالْمُفْسِدِینَ فِی الأرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِینَ کَالْفُجَّار)۶ ؛ و(أَفَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِینَ کَالْمُجْرِمِین)٧…
عوامل آزمون بسیار گوناگون است:گاهى آزمون به زینت هاى زمینى است:”ما آنچه را که در زمین است موجب زینت آن قرار دادیم تا آنان را بیازمائیم که کدامیک از نظر عمل بهتر است”(إِنَّا جَعَلْنَا مَا عَلَى الأرْضِ زِینَهً لَهَا لِنَبْلُوَهُمْ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلا)٨.اموال و اولاد نیز ابزار آزمون اند(إِنَّمَا أَمْوَالُکُمْ وَأَوْلادُکُمْ فِتْنَه)٩؛نعمت هاى مادى که به کفار داده شده: “و هرگز چشمان خود را به نعمت های مادی که به گروه هایی از آنان داده ایم میفکن، این ها شکوفه های زندگی دنیاست تا آنان را در آن بیازمائیم”(وَلا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ زَهْرَهَ الْحَیَاهِ الدُّنْیَا لِنَفْتِنَهُمْ فِیه)١٠؛ فقر و ندارى١١؛ زیان و زوال نعمت١٢؛کم شدن و تنگى روزى١٣؛وفا به عهد و پیمان١۴؛گرسنگی، ترس، نقص اموال و جان ها و میوه ها و محصولات١۵و…که هرکس به فراخور شرایط و موقعیت هاى مختلف زندگى به وسیله آنها مورد آزمون قرار مى گیرد و باید تلاش کند از آنها سربلند بیرون آید…
————–
١.عنکبوت/٢و٣.
٢.بقره/١۵۵.
٣.آل عمران/١۴٢.
۴.آل عمران/١٧٩.
۵.انبیاء/٣۵.
۶.ص/٢٨.
٧.قلم/٣۵.
٨.کهف/٧.
٩.تغابن/١۵.
١٠.طه/١٣١.
١١.انعام/۵٣.
١٢.زمر/۴٩.
١٣.فجر/١۶.
١۴.نحل/٩١و٩٢.
١۵.بقره/١۵۵.
