مسیح مکه شد و روح مرده را جان داد
به مرگ دخترکان عشیره پایان داد
مدبرانه به قتل خرافه فتوا داد
سپاه و لشگر ابلیس را فراری داد…
منظور از واژه جاهلیت- بهمعنای نادانی در مقابل علم- دوران (حدود دو قرن) پیش از اسلام مردم جزیره العرب است. ویژگیهای این دوران: بتپرستی، شرک، خرافهپرستی، زنده به گور کردن دختران، تعصبات کورکورانه قبیله ای و غارتگری بود که ارزشهای انسانی جای خود را به جاهطلبیها و خشونتهای قبیلهای داده بود.اعتقادات و اخلاق آنها عبارت بود از: پرستش سنگها، چوبها و بتهای دستساز به عنوان شریک خدای یگانه، خرافهپرستی و اعتقاد به فال بد زدن، کهانت و تأثیر ستارگان در سرنوشت انسان، کشتن یا زنده به گور کردن نوزادان دختر به خاطر ترس از فقر یا ننگ، حمایت کورکورانه از همقبیلهای، حتی اگر ظالم باشد، غارت و خونریزی و جنگهای مداوم میان قبایل بر سر آب، مرتع و افتخارات دروغین.
به گزارش قرآن، آیین مردم جزیره العرب در زمان جاهلیت، شرک و بتپرستی بوده و رفتارهایی غیر اخلاقی همچون نیکی نکردن به والدین، کشتن فرزندان از بیم فقر، زنا، زندهبهگور کردن دختران، شرابخواری، رباخواری، قمار و اَزلام در میان آنها رواج داشته است. حضرت علی(ع) در نهج البلاغه خوردنیها و آشامیدنیهای عرب دوره جاهلیت را بسیار ناگوار توصیف کرده و اعتقادات دینی آنان را ناصحیح و ارتباطات خویشاوندی و اجتماعی آن زمان را نامناسب توصیف میکند. [1]
مطابق آیات قرآن، مقدّس دانستن برخی حیوانات [2]، ظهار [3]، محروم کردن زنان [4] و کودکان [5] از ارث، فرزند واقعى دانستن فرزندخوانده [6]، ازدواج با همسرِ پدر [7] و ازدواج همزمان با دو خواهر [8] ازجمله احکام و آداب و رسوم دوران جاهلیت بوده است.
افزون بر این، برخی بدعتها در دوران جاهلیت در حج ابراهیمی وارد شده بود، ازجمله: نسیء (جابه جا کردن ماههاى حرام) [9]، آیین حُمس و آیین حِلّه [10]، طواف به صورت عریان [11]، سوت و کف هنگام طواف [12] و ورود به منزل از پشت خانه پس از حج. [13]
تمام تلاش پیامبر این بود که از هر فرصتی برای اصلاح افکار و اعمال جاهلی استفاده کند. برای این مقصود، گاه پایه و اساس آن، یعنی تعصب و حمیت جاهلی را تخطئه و گاهی مظاهر و مصادیق آن را تبیین و از آنها انتقاد مینمود. [14]
قرآن برخی خرافات و رسوم جاهلی را اِصر (بار سنگین) و اَغلال (غل و زنجیر) معرفی میکند که پیامبر آمد تا آنها را از دوش و دست و پای مردم باز کند. [15]
پیامبر اکرم در جاهلیت ستیزی چنان جدّی بود که نام فردی را که در جاهلیت «عزیز» بود، که نوعی نخوت و غرور جاهلی را نشان میداد، به عبدالرحمان تغییر داد. [16]
حضرت علی نیز مردم را از افتادن به دام حمیت و عصبیت جاهلی پرهیز داده و شیطان را مظهر آن معرفی کرده است. [17]
عصبیتِ مذمومِ جاهلی به این معنا بود که شخص، افراد شریر قوم خود را بهتر از افراد نیک قوم دیگر می دانست و به آنان در اعمال ظالمانه کمک می کرد. اکنون نیز پس از گذشت پانزده قرن،هنوز بشریت درگیر چنین عصبیت های جاهلی است و مطابق روایات، سیره امام زمان هنگام ظهور، همانند پیامبر در آغاز اسلام، مبارزه با جاهلیت دانسته شده است. [18]
_________
۱.نهج البلاغه، خطبههای ۲، ۲۶، ۹۵.
۲.مائده/۱۰۳.
۳.مجادله/۲.
۴.نساء/۷.
۵.نساء/۱۲۷.
۶.احزاب/۳۷.
۷.نسآء/۲۲.
۸.نساء/۲۳.
۹.توبه/٣٧.
١٠.ازرقی، اخبار مکه، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۱۷۹.
١١.همان.
١٢..انفال/٣۵.
١٣.بقره/١٨٩.
١۴. اربلی، کشف الغمه، ۱۳۸۱ق، ج۱، ص۲۱۹.
١۵.اعراف/١۵٧.
١۶.ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۵۹.
١٧.نهج البلاغه،خطبه قاصعه.
۱۸.الکافی۴۰۰/۶-۴۰۱.
