شغل نیز تا اندازه زیادى بر هویت افراد تأثیر گزار بوده بلکه شخصیت آنها را به نمایش مى گزارد.کسی که معلم است ، خود را وقف تعلیم دیگران کرده است و همینطور هادیانى که خود را وظیفه مند هدایت دیگران مى دانند و پزشکانى که سلامت مردم را عهده دارند.شغل از سوئى یک کسب و کار براى معیشت است و از سوى دیگر خدمت به مردم به شمار مى رود و هرکس در قالب خدمتى که به مردم مى دهد، شخصیت خود را هم نشان مى دهد. درست است که هرکس به شغلى علاقمند است و به قول معروف، هرکسی را بهر کارى ساختند/ عشق آن را در دلش انداختند؛ اما فرد مى تواند از بین ده ها شغل، شغلى را انتخاب کند که فایده بیشترى براى جامعه داشته باشد. برای این کار ممکن است رشته تحصیلی خود را برای کسب تخصص شغلى، تعیین و پس از فراغت از تحصیل به آن خدمت، همت گمارد.انسان ها، گاهى چنان با شغل خود زندگى مى کنند که شخصیت شان با آن شغل ، گره مى خورد و اصلاً به آن شناخته مى شوند.گاهى هم این شخصیت افراد است که به شغل، هویت و اعتبار مى بخشد.لذا شغل و هویت ارتباط و تعامل دارند.
شغل و کسب و کار، هرچه که باشد از حیث تأمین معیشت خانواده، به خودى مهم شمرده شده که این تلاشگران، مجاهدان راه خدا نام گرفته اند(الکادّ علی عیاله کالمجاهد فی سبیل الله)١. شرط وصول به این مقام بزرگ هم آن است که این کسب روزی از مسیر حلال باشد تا لقمه ای غیر حلال بر سفره ای قرار نگیرد که لقمه حرام آثار خطرناک دنیوی و اخروی برای افراد دارد. این است که شناخت کسب و کارهای حلال و حرام پیش از ورود به کار امری الزامی است زیرا هر نوع درآمدى مجاز و حلال نیست! هم شغل باید مشروع باشد و هم درآمد ناشی از شغل؛ معیار حلال و حرام ، حاکم بر انتخاب شغل و نوع درامد است؛ باید این حدّ و حدود را شناخت.برای آنکه کاسب، به ورطه حرام نغلتد بفرموده حضرت علی (ع)انسان، باید نخست احکام حلال و حرام فقهی را بشناسد سپس اقدام به تأسیس کسب و کاری کند، آن حضرت خطاب به بازرگانان، سه بار که نشان تأکید است، فرمود: “الفقه ثم المتجر”١(نخست فقه تجارت را بیاموزید سپس به تجارت بپردازید).
در فقه ما بعضى کسب و کارها حرام هستند که عنوان”مکاسب محرمه” دارند و کاسب نباید به آنها آلوده شود زیرا آثار سوء عینی و وضعی مال حرام، فرد و جامعه را دچار آسیب های جدی و جبران ناپذیر می کند.خداوند فرموده است:”اى مومنان! در اموال یکدیگر از طریق باطل تصرف نکنید”٣.کسب و کارهاى حرام مثل:ربا، رشوه، کم فروشی، جعل و کلاه برداری، تبانی در معاملات، غش و تقلب در کالاها و خدمات، احتکار ارزاق عمومی و کالاهای مورد نیاز جامعه برای افزایش قیمت، کم فروشی و دریافت پول برای انجام کارهای حرام و غیر مشروع،دزدی و خیانت، حیف و میل بیتالمال، خوردن اموال ایتام، اتلاف و تضییع حقوق دیگران و منابع بیتالمال، درآمد حاصل از قماربازی و یا واسطهگری در این امر، دلّالی و نیز خرید و فروش مشروبات الکلی، مواد مخدر، قاچاق کالاها و خدمات، تولید و ساخت ابزار و ادوات و کالاهای یاد شده تجارت نسبت به امور یاد شده، خرید و فروش گوشت خوک و تولید و پرورش آن و دلالی و واسطهگری در این امور ،خرید و فروش اعیان نجسه، خرید و فروش آلات قمار و لهو و لعب، کسب درآمد از طریق غناء، کسب و کاری که مستلزم غیبت مسلمانی باشد…
پیامبر (ص)از قول خداوند فرمود: “هر کس باکی نداشته باشد که دینار و درهم را از کجا به دست می آورد، من هم روز قیامت باکی ندارم که او را از کدام در وارد آتش جهنم کنم”۴؛ همچنین فرمود: “هر کس دوست دارد دعایش مستجاب شود، باید آنچه را می خورد و کسب می کند، پاکیزه نماید”۵.مفاسد اقتصادی که امروز گریبانگیر جوامع است،ناشی از همین عدم رعایت احکام الله است. یا آشنا به فقه تجارت و کسب و کار نیستند یا اعتقاد ندارند لذا به حرام می غلطند و فساد می آفرینند که شاهد هستیم.گاهی کسب روزی حلال، آن چنان دشوار می شود که باید با دعا از محضر ربوبی مسئلت نمود تا انسان را نگهدارد که در این زمینه دعاهایی وارد شده است۶.امام صادق(ع) داستان آن مرد بنى اسرائیلى را بیان مى فرماید که دو درهم حلال را بر دو هزار درهم حلال ترجیح داد و خداوند دو درهم او را برکت داد که چهل هزار درهم نصیب او شد٧.باید شغل، سکوى پرش و ارتقاى افراد به مقامات معنوى باشد؛اگر چنین شد، انسان حبیب خدا مى شود و هر ساعت کارى او ساعات عبادت محسوب خواهد شد…
————-
١.الکافى٨۵/۵. ٢.میزان الحکمه۵٢٠/١. ٣.نساء/٢٩. ۴.بحارالانوار١٠٠/١١ح۴۶. ۵.عده الداعى/١٣٩. ۶.الکافى۵۵٠/٢:”اللَّهُمَ ارْزُقْنِی مِنْ فَضْلِکَ الْوَاسِعِ الْحَلَالِ الطَّیِّبِ رِزْقاً وَاسِعاً حَلَالًا طَیِّباً بَلَاغاً لِلدُّنْیَا وَ الْآخِرَهِ صَبّاً صَبّاً هَنِیئاً مَرِیئاً مِنْ غَیْرِ کَدٍّ وَ لَا مَنٍّ مِنْ أَحَد” و نیز:اللهم اغننا بحلالک عن حرامک وبطاعتک عن معصیتک وبفضلک عن من سواک. ٧.وسائل الشیعه۴۵٣/٢۵.
