اهمیت دادن به کسب و کار و تلاش برای تأمین معیشت خانواده، آن چنان مهم شمرده شده که این تلاشگران، مجاهدان راه خدا نام گرفته اند(الکادّ علی عیاله کالمجاهد فی سبیل الله)١. شرط وصول به این مقام بزرگ هم آن است که این کسب روزی از مسیر حلال باشد تا لقمه ای غیر حلال بر سفره ای قرار نگیرد که لقمه حرام آثار خطرناک دنیوی و اخروی برای خورندگانش دارد. این است که شناخت کسب و کارهای حلال و حرام پیش از ورود به کار امری الزامی است زیرا هر نوع درآمدى مجاز و حلال نیست! هم شغل باید مشروع باشد و هم درآمد ناشی از شغل؛ معیار حلال و حرام ، حاکم بر انتخاب شغل و نوع درامد است؛ باید این حدّ و حدود را شناخت.برای آنکه کاسب، به ورطه حرام نغلتد بفرموده حضرت علی (ع)انسان، باید نخست احکام حلال و حرام فقهی را بشناسد سپس اقدام به تأسیس کسب و کاری کند، آن حضرت خطاب به بازرگانان، سه بار که نشان تأکید است، فرمود: “الفقه ثم المتجر”١(نخست فقه تجارت را بیاموزید سپس به تجارت بپردازید).
در فقه ما بعضى کسب و کارها حرام هستند که عنوان”مکاسب محرمه” دارند و کاسب نباید به آنها آلوده شود زیرا آثار سوء عینی و وضعی مال حرام، فرد و جامعه را دچار آسیب های جدی و جبران ناپذیر می کند.خداوند فرموده است:”اى مومنان! در اموال یکدیگر از طریق باطل تصرف نکنید”٣.کسب و کارهاى حرام مثل:ربا، رشوه، کم فروشی، جعل و کلاه برداری، تبانی در معاملات، غش و تقلب در کالاها و خدمات، احتکار ارزاق عمومی و کالاهای مورد نیاز جامعه برای افزایش قیمت، کم فروشی و دریافت پول برای انجام کارهای حرام و غیر مشروع،دزدی و خیانت، حیف و میل بیتالمال، خوردن اموال ایتام، اتلاف و تضییع حقوق دیگران و منابع بیتالمال، درآمد حاصل از قماربازی و یا واسطهگری در این امر، دلّالی و نیز خرید و فروش مشروبات الکلی، مواد مخدر، قاچاق کالاها و خدمات، تولید و ساخت ابزار و ادوات و کالاهای یاد شده تجارت نسبت به امور یاد شده، خرید و فروش گوشت خوک و تولید و پرورش آن و دلالی و واسطهگری در این امور ،خرید و فروش اعیان نجسه، خرید و فروش آلات قمار و لهو و لعب، کسب درآمد از طریق غناء، کسب و کاری که مستلزم غیبت مسلمانی باشد…
پیامبر (ص)از قول خداوند فرمود: “هر کس باکی نداشته باشد که دینار و درهم را از کجا به دست می آورد، من هم روز قیامت باکی ندارم که او را از کدام در وارد آتش جهنم کنم”۴؛ همچنین فرمود: “هر کس دوست دارد دعایش مستجاب شود، باید آنچه را می خورد و کسب می کند، پاکیزه نماید”۵.مفاسد اقتصادی که امروز گریبانگیر جوامع است،ناشی از همین عدم رعایت احکام الله است. یا آشنا به فقه تجارت و کسب و کار نیستند یا اعتقاد ندارند لذا به حرام می غلطند و فساد می آفرینند که شاهد هستیم.گاهی کسب روزی حلال، آن چنان دشوار می شود که باید با دعا از محضر ربوبی مسئلت نمود تا انسان را نگهدارد که در این زمینه دعاهایی وارد شده است۶.امام صادق(ع) داستان آن مرد بنى اسرائیلى را بیان مى فرماید که دو درهم حلال را بر دو هزار درهم حلال ترجیح داد و خداوند دو درهم او را برکت داد که چهل هزار درهم نصیب او شد٧…
همچنین به خاطر حقوق شرعى مال(خمس و زکات)،خدا و ولى الله در منافع حاصل از کسب و کار شریک ما هستند، لذا باید بیشتر مراقب باشیم که حدود را رعایت کنیم و با طیب خاطر حقوق آنها را بپردازیم تا اموال تزکیه و پاک شود.کاسبان آگاه هماره از شریک منافع خویش یعنى صاحب الزمان(ع) استمداد مى کنند تا آنها را موفق بدارد و از حرام مراقبت نماید.انسان منتظر ، علاوه بر رعایت این اصول در مورد معیشت، ولیّ نعمت خود را صاحب الزمان سلام الله علیه می داند و از او برای روزی حلالی که نصیبش نموده ممنون و سپاسگزار است زیرا باور دارد” بیمنه رزق الوری” ، به میمنت وجود ذیجود است که مردمان روزی می خورند٨ و از مجرای فیوضات اوست که نظم آفرینش منتظم است لذا در طول ساعات معیشت ، خود را وسیله ای برای رزق می شمرد و صاحب خود را در نظر دارد و خویش را در منظر او می بیند و این مراقبت او را از لغزش به حرام حفظ می نماید و در کنف حمایت ولی الله قرارش می دهد و پیوندش با امام، محکم تر مى شود و با دعای آن حضرت کسب و کارش برکت می یابد.
————-
١.الکافى٨۵/۵. ٢.میزان الحکمه۵٢٠/١. ٣.نساء/٢٩. ۴.بحارالانوار١٠٠/١١ح۴۶. ۵.عده الداعى/١٣٩. ۶.الکافى۵۵٠/٢:”اللَّهُمَ ارْزُقْنِی مِنْ فَضْلِکَ الْوَاسِعِ الْحَلَالِ الطَّیِّبِ رِزْقاً وَاسِعاً حَلَالًا طَیِّباً بَلَاغاً لِلدُّنْیَا وَ الْآخِرَهِ صَبّاً صَبّاً هَنِیئاً مَرِیئاً مِنْ غَیْرِ کَدٍّ وَ لَا مَنٍّ مِنْ أَحَد” و نیز:اللهم اغننا بحلالک عن حرامک وبطاعتک عن معصیتک وبفضلک عن من سواک. ٧.وسائل الشیعه۴۵٣/٢۵. ٨.مفاتیح الجنان/ دعای عدیله.
