از انسان تربیت شده معارف کتاب و عترت ، جز وفادارى ،انتظار نمى رود! گوئى وفای به عهد از امورى است که با فطرت انسان عجین شده است، چون وقتى وعده و قولی به فرزند کوچک تان مى دهید او شما را متعهد مى شمرد و دائماً از شما وفای به عهد و قولتان را درخواست مى کند! یعنى از همان طفولیت ، وفای به عهد، یک مطالبه طبیعى است.قرآن مجید یکی از ویژگیها و خصوصیات افراد با ایمان را وفای به عهد میداند و می فرماید:” مؤمنان آنها کسانى هستند که امانت ها و عهد خود را مراعات می کنند”١؛ و در جای دیگر وفادارى را از صفات نیکوکاران مى شمرد:”نیکوکاران کسانی هستند که به عهد خود (هنگامی که عهد بستند) وفا میکنند”٢. همچنین وفادارى را یکى از صفات خوب پیامبران معرفى مى نماید:”در کتاب آسمانی خود از اسماعیل یاد کن که او در وعدههایش صادق، و رسول و پیامبر بزرگی بود”٣؛ و تاکید بسیار مى نماید که به عهد خود وفادار باشید که روز جزا،از شما در این زمینه باز خواست مى شود:” به عهد (خود) وفا کنید که از عهد سؤال میشود”۴…
در روایات ، وفای به عهد،چنان مهم شمرده شده که مثل آن است که به ایمان انسان گره خورده است ! یعنى قابل تصور نیست که کسی به خدا و معاد معتقد باشد اما به عهد خود وفا نکند.پیامبراکرم(ص) فرمود:”آن کس که به خدا و روز جزا ایمان دارد باید به وعده خود وفا کند”۵؛ و نیز فرمود:”کسی که پای بند به پیمان خود نباشد دین ندارد”۶. امیرمومنان(ع) نیز فرمود:”وفای به عهد از نشانه های مردم دیندار است”٧. در روایتى دیگر،وفای به عهد، را همسان نذر دانسته اند؛ امام صادق(ع):وعدهای که مؤمن به برادر دینی خود میدهد نوعی نذر است که وفا کردن به آن لازم است جز اینکه کفاره ندارد و هر کس از وعدهای که داده است تخلّف کند با خدا مخالفت کرده و خود را در معرض خشم پروردگار قرار داده و این همان است که قرآن میفرماید: ای کسانی که ایمان آوردهاید! چرا سخنی میگویید که عمل نمیکنید؟”٨؛ در نقطه مقابل از عدم وفای به عهد به عنوان نشانه های نفاق ، یاد شده است، پیامبر (ص):” نشانه منافق سه چیز است: دروغگویی، پیمانشکنی، و خیانت در امانت”٩.امیرمومنان(ع)نیز در یک دستور حکومتى به استاندار مصر مى فرماید:”بپرهیز از اینکه به مردم وعده بدهی و تخلّف کنی که موجب خشم خدا و مردم مى شود”١٠؛امام صادق(ع):” مؤمن برادر مؤمن و مانند چشم و راهنمای اوست، به او خیانت نمی کند و ستم روا نمی دارد و او را فریب نمی دهد و به او وعدهای نمی دهد که تخلّف کند”١١…
وفای به عهد حتی در مورد مشرکان و دشمنان هم توصیه شده است:امیرمومنان(ع) در همین موضوع به مالک اشتر که به عنوان استاندار مصر برگزیده شده بود،فرمود:”اگر بین خود و دشمنت پیمانی بستی و یا تعهد کردی که به او پناه دهی، جامه وفا را بر عهد خود بپوشان و تعهدات خود را محترم بشمار و جان خود را سپر تعهّدات خویش قرار ده! زیرا هیچ یک از فرایض الهی مانند وفای به عهد و پیمان نیست که مردم جهان با تمام اختلافاتی که دارند نسبت به آن اینچنین اتفاق نظر داشته باشند و حتّی مشرکان زمان جاهلیت آن را مراعات میکردند، چرا که عواقب پیمانشکنی را آزموده بودند. بنابراین، هرگز پیمانشکنی مکن و در عهد خود خیانت روا مدار و دشمنت را فریب مده، زیرا غیر از شخص جاهل و شقی، کسی گستاخی بر خداوند را روا نمیدارد. خداوند عهد و پیمانی را که بنام او منعقد میشود با رحمت خود مایه آسایش بندگان و حریم امنی برایشان قرار داده تا به آن پناه برند”١٢…
یکی از جلوه های زیبا در سیره پیامبر خدا مراعات اخلاق انسانى در عین وفای به عهد حتى در مورد مشرکان و دشمنان بود که داستان آن بسیار جالب است:یکی از دشمنان رسول خدا(ص)در جبهه جنگ خیبر از آن حضرت امان خواست ؛ زیرا آن یهودی گفت: اگر بدانم جان و مال و فرزندانم در امان هستند راه تسخیر آخرین دژ این قلعه که برای تصرف آن با مشکل روبرو هستید را به شما نشان خواهم داد. حضرت فرمود: تو در امان هستی. گفت دستور دهید اینجا را حفر کنند تا به راهی که آب آشامیدنی مردم از آن تامین میشود، دست یابید؛ آنگاه آب را به روی مردم ببندید تا وادار به تسلیم شوند. پیامبر اکرم (ص)فرمود: تو در امان هستی اما من چنین کاری نمیکنم تا اینکه خداوند ما را از راه دیگری بر دشمن پیروز کند!١٣. یعنى هم به عهد خود وفا کردند و هم حاضر نشدند کار غیر انسانى بستن آب به روی مردم قلعه را با اینکه از دشمنان او بودند انجام دهند.درود خدا بر او باد هزاران بار!
——————
١.مومنون/٨؛معارج/٣٢. ٢.بقره/١٧٧. ٣.مریم/۵۴. ۴.إسراء/٣۴. ۵. کافى٣۶۴/٢. ۶.بحارالانوار٢۵٢/٨۴. ٧.سفینه البحار۶٧۵/٢. ٨.کافى٣۶٣/٢. ٩.المستطرق٢٠۶/١. ١٠.نهج البلاغه،نامه ۵٣. ١١.کافى١۶۶/٢. ١٢. نهج البلاغه،نامه۵٣. ١٣.بحارالانوار٣٠/٢١.
