پدرش به من گفت:کمى با پسرم امین صحبت کن و اگر مى توانى مدتى او را به عنوان کارمند در دفترت به کار بگیر؛جوانان امروز مى خواهند خیلی زود پولدار شوند و یک شبه ره صدساله را بروند.آنها دائماً در اینترنت عکس و خبرهای ثروتمندان را با دوستان شان به اشتراک مى گذارند و خواب بیل گیتس شدن مى بینند و خود را در اتومبیل های لاکچرى تصور مى کنند! گفتم:باشد صحبت مى کنم.یک روز امین را به دفترم فراخواندم و دعوت به کار کردم؛ او در رودربایستى قبول کرد زیرا به حقوق کارمندى قانع نبود و دنبال درآمدهای سرشار بود اما چون من از دوستان صمیمى پدرش بودم و از کوچکى به اسم عمو صدایم مى کرد نتوانست نه بگوید.من هر روز در لابلای کارها کمى با او صحبت مى کردم و کمى راه و رسم کسب و کار را به او مى آموختم. اولین روز به او گفتم:جناب امین! هر پولى ارزش داشتن ندارد؛پولی که از راه حرام مثل سرقت و قاچاق و اختلاس و کم فروشی و اجحاف و زورگیرى و…به دست آید، پول سیاه و درآمد حرام است؛بیشترین آسیب را همین پول هاى حرام به اقتصاد جامعه و معیشت مردم مى زنند.باید دنبال کسب و کار حلال باشیم…
گفت:به نظر شما،همه پولدارهاى بزرگ،از راه حرام پولدار شده اند؟ گفتم:من چنین نگفتم؛ اگر از راه حلال رفته باشند هیچ اشکالی ندارد.گفت: حرام و حلال را چه کسی معین کرده است؟گفتم:خدای بزرگ که ما را آفریده و مصالح ما و جامعه را بهتر از ما مى شناسد.گفت:این ها در کجاست که ما با آن آشنا شویم:گفتم: در دانش فقه است که در رساله های عالمان دینى تدوین یافته است و کسب و کارهای حرام مثل ربا و احتکار و اختلاس و انواع دیگر را توضیح داده اند.گفت:یعنى قبل از شروع کسب و کار باید این مبانى را بدانیم؟گفتم:البته.امیرمومنان(ع) در نهج البلاغه فرموده است: “هرکه بدون دانستن فقه،به تجارت پردازد، به ورطه ربا مى افتد”١.ربا هم که به فرموده خداوند در قرآن به منزله جنگ با خدا و پیامبر اوست٢؛ زیرا رباخوارى، فعالیت اقتصادى را مختل و جامعه را طبقاتى مى سازد و مفاسد بسیار اقتصادى ایجاد مى کند…
نوبت بعدى باز سخن را به فرمایشات امیرمومنان(ع) کشاندم که فرمود:” کسى در بازار ننشیند مگر این که احکام خرید و فروش را به خوبى بداند”٣؛ و به گزارش اصبغ بن نباته بر منبر مى فرمود: اى جماعت بازرگانان! نخست آگاهى بر مسائل تجارت، آنگاه شروع تجارت!(الفقه،ثم المتجر)و این سخن را سه بار تکرار نمود؛ آنگاه ادامه داد: به خدا سوگند ربا در میان این امت پنهان تر است از جنبش مورچه بر سنگ سخت. ایمان خود را با حق بیامیزید. تاجر، فاجر است و فاجر در دوزخ است مگر کسى که حق بدهد و حق بستاند(یعنى بر مبناى حکم خدا خرید و فروش نماید)۴؛ و در تشویق مردم به بازرگانى سالم ، فرمود:”به تجارت بپردازید زیرا شما را از مردم بی نیاز میکند. همانا خداوند عزّوجل شاغل امین را دوست دارد، اما مغبون، پسندیده نیست و پاداش نمیگیرد”۵…
امین گفت:آیا امیرمومنان(ع) نسبت به دولت ها نیز در حمایت از بازرگانى درست،سفارش هائى نموده است؟ گفتم :آرى،آن حضرت در عهدنامه مالک اشتر که زیباترین منشور حکومتى در اسلام است ،به مالک اشتر،استاندار خود در مصر مى فرماید: سفارش مرا به بازرگانان و صاحبان صنایع بپذیر، و آنها را به نیکوکاری سفارش نما(و از آنان حمایت و پشتیباى کن)،چه بازرگانانی که در شهر ساکنند، یا آنان که همواره در سیر و سفر بازرگانى میباشند…این را هم بدان که در میان بازرگانان، هستند کسانی که تنگ نظر و بد معامله و بخیل و احتکار کننده اند، که تنها با زورگویی به سود خود میاندیشند و کالا را به هر قیمتی که میخواهند می فروشند، که این سودجویی و گران فروشی برای همه افراد جامعه زیانبار، و عیب بزرگی بر زمامدار است.پس از احتکار کالا جلوگیری کن، که رسول خدا(ص) از آن جلوگیری میکرد، باید خرید و فروش در جامعه اسلامی، به سادگی و با موازین عدالت انجام گیرد، با نرخهایی که برفروشنده و خریدار زیانی نرساند، کسی که پس از منع تو احتکار کند، او را کیفر ده تا عبرت دیگران شود امّا در کیفر او اسراف نکن…”۶
——————
١.نهج البلاغه، حکمت ۴٢٩: “مَنِ اتَّجَرَ بِغَیْرِ فِقْهٍ، فَقَدِ ارْتَطَمَ فِی الرِّبَا”.
٢.سوره بقره، آیه ٢٧٩:”فَإِنْ لَّمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْب مِّنَ اللهِ وَرَسُولِهِ”.
٣.الکافى،ج۵،ص١۵۴،ح٢٣:”لاَ یقْعُدَنَّ فِى السُّوقِ إِلاَّ مَنْ یعْقِلُ الشِّرَاءَ وَ الْبَیعَ”.
۴. همان،ص١۵٠،ح١:یا مَعْشَرَ التُّجَّارِ الْفِقْهَ ثُمَّ الْمَتْجَرَ الْفِقْهَ ثُمَّ الْمَتْجَرَ الْفِقْهَ ثُمَّ الْمَتْجَرَ وَ اللَّهِ لَلرِّبَا فِى هَذِهِ الاُْمَّهِ أَخْفَى مِنْ دَبِیبِ النَّمْلِ عَلَى الصَّفَا شُوبُوا أَیمَانَکُمْ بِالصِّدْقِ التَّاجِرُ فَاجِرٌ وَ الْفَاجِرُ فِى النَّارِ إِلاَّ مَنْ أَخَذَ الْحَقَّ وَ أَعْطَى الْحَقَّ.
۵. وسائل الشیعه،ج١٢،ص۴.
۶. نهج البلاغه،نامه ۵٣.
