استاد محیط طباطبائى در مورد نسخه هاى متعدد کتاب اقدس مى نویسد:از نسخههاى چاپى و خطى اقدس که تا٢۵ سال پیش، گاهى دیده بودم، هرگز ذهن متوجه به امکان وجود اختلاف صورت و کم و بیش در مندرجات آن ها نشده بود، تا آنکه ٢۴سال پیش نسخه اقدس چاپ حروف سربى بغداد را در آن شهر دیدم که از مطابقه چند نسخه خطى با یکدیگر، به تفاوتهاى موجود در آنها پى برده و در پاورقى صفحه ها ضبط کرده بود. صرف نظر از اختلاف کلمه و کلمات، گاهى در برخى از صفحات آن تا چند سطر هم کم و بیشى دیده مىشد. تا آنکه چند سال پیش، به نسخه چاپ ممتاز و معتمد که در حیات مصنّف و با اجازه صریح او، به وسیله میرزا محمدعلى غصن اکبر پسرش و میرزا آقاجان خادم کاشى در بمبئى اندکى پیش از مرگ صاحب کتاب به ضمیمه مقدارى از نامههاى عربى بهاء به اشخاص مختلف برخوردم که در یک مجموعه مشتمل بر ٣٨٠صفحه با خط نَسخ خوب و خوانا به چاپ رسیده که تنها ۶۴ صفحه آن به متن اقدس اختصاص یافته و ٣١۵صفحه دیگرش شامل نامه هاى بىعنوانى مىشود که محلّ فصل و وصل غالب آن ها در متن مشخص و معیّن نشده است. متأسفانه در این موقع، نسخه اقدس چاپ بغداد یا نسخه خطى مربوط به قبل از تاریخ ١٣٠٨ هجرى نخستین چاپ کتاب، در دسترس نبود تا با مطالعه، معلوم دارد آیا اختلاف نسخه ها در نسخه چاپ استاندارد بمبئى هم وجود دارد یا نه؟
استاد طباطبائى مى نویسد:پنج سال پیش از این، شادروان حبیبالله عتیقه فروش اصفهانى چند جلد کتاب چاپى و خطى از آثار بهائیان را، که در بمبئى به چاپ رسیده بود، با دو مجموعه خطى از مکاتیب میرزا حسینعلى را براى فروش و تقدیم بر این جانب عرضه داشت که از آن میانه یک مجموعهاش در ١٢٩۴هجرى یعنى شانزده سال پیش از مرگ بها نوشته شده بود و جلب توجه مرا کرد. پس از تعیین بهاى کتابها، از او خواستم این مجموعه (٩۴) را یکى دو روز در دسترس من بگذارد و با اجازه او، از اول و آخر بخش اول آن مجموعه، زیراکسى برداشته شد.خط این مجموعه به خط متعارف میرزا محمدعلى و میرزا عباس و برخى از نویسندگان نزدیک به میرزا حسینعلى فوقالعاده نزدیک بلکه بیشتر به خط عباس افندى پیش از دوران پیرى و لرزش دست و خط شباهت دارد. خوشبختانه چند نسخه از این مجموعه خطى و چاپى را یکى از کتاب دوستان معاصر خریده و اکنون در تصرف دارد و نمىدانم که او بدانچه در این مقاله از بابت نسخه شناسى مجموعه مکاتیب معهود گفته مىشود آگاهى یافته یا نه؟
محتویات این مجموعه (٩۴) عبارت است از:
١ــ کتاب اقدس که در پایانش تاریخ چهارشنبه ٧صفرالمظفر ١٢٩۴ دارد. در ذیل آخرین صفحه، صورت مکتوبى از بهاء به یکى از مریدان او نوشته شده که طرف مکاتبه معلوم نیست.
٢ـ کلمات مکنونه فارسى که بعداً در حاشیه صفحات آن چیزهایى افزوده شد و تاریخ آن ١۴صفر ١٢٩۴است.
٣ــ سرّ مکنون عربیه که در همان زمان و به همان قلم نوشته شده ولى رقم تاریخ ندارد.
۴ــ نوشتهاى است مفصل در اثبات حقانیت دعوى بها که نویسنده آن شاید عبدالبها یا میرزا آقاجان باشد. چه، در ضمن آن مىنویسد: ”این عریضهاى است از این عبد موسوم به عبد حاضر لدىالعرش به سوى شاربان رحیق… و به لسان پارسى عرض مىشود… .“
۵ــ مکتوبى است کوتاه از بها به آقا جمال بروجردى که پیش این دو فرقه، بعدها معروف به کفتار، و مطرود شده بود؛ ۶ــ مکتوبى است به شیخ مرتضى انصارى علیه الرحمه که شاید هرگز به دست آن مرحوم نرسیده باشد؛
٧ـ مکتوب دیگرى است که مخاطب آن معلوم نیست؛
٨ــ نوشتهاى است مفصل بر ردّ [برادر بها، میرزا یحیى صبح] ازل به طرفدارى از بها که با خط بدى در کنار صفحه اولش این عنوان را یافته است: ”کتاب حب حبیب و بطلان ازل“؛
٩ــ دعایى براى شفاى بیمار از بها؛
١٠ــ لوح سلطان ایران یا عریضه بها به ناصرالدینشاه در سلب تهمت شرکت بابیان در سوء قصد به شاه؛
١١ــ زیارتنامه بدیع که باید نُه مرتبه رو به طرف مشرق بخوانند؛
١٢ـ مناجاتگونهاى از بها که در حاشیه آن دعاى کارگشایى او نوشته شده است؛
١٣ــ مکتوبى به خط متوسط، که طرف خطاب بها در این نامه محمدعلى دهجى است که پیک نامهبر بها در ایران بود و در همین نامه هم مأموریت داشته که به کرمان و شهر بابک و حسنآباد و بهرامآباد برود و پیام برساند.
آنچه که از این مجموعه، مورد نظر ما در این مقاله قرار دارد همانا اقدس، یعنى بخش اول آن مجموعه است که چهارده سال پیش از چاپ استاندارد بمبئى، به خط یکى از یاران نزدیک به بها نوشته شده و در آخر آن این عبارت ”خَتَمتُها فى یوم چهارشنبه ٧شهر صفرالمظفر سنه ١٢٩۴“ است. از روى جمله ”ختمتها“ قرینه اصالت خاصى به دست مى دهد که گمان خطّ مؤلف بودن را پیش مىآورد.این نسخه دو یا چهار سال (نسبت به دو قول منقول) بعد از تدوین اصل کتاب قلم بند شده و نمىدانیم آیا نسخهاى بدین قدمت در اختیار حضرات بهائى در فلسطین و ایران هست یا نه؟ پنج شش سال پیش آنان مىخواستند به مناسبت تصادف سال ١٣٩٠هجرى با صدمین سال قمرىِ تدوین اقدس، کتاب مزبور را در صورت تازهاى با تشریفات جشن یادبود مخصوصى انتشار بدهند و پس از سالهاى متمادى که دیگر به هیچ وجه نسخه خطى و چاپى تازهاى از آن در اختیار مریدان قرار نگرفته بود، اقدس چاپ جدیدى در دسترس ایشان قرار دهند.
