پس از آنکه با مرگ ، روح از بدن جدا مى شود، فرد به عالم برزخ انتقال مى یابد: و از پس آنان برزخى است تا روزى که برانگیخته مى شوند”(وَ مِن وَرائهِم بَرزَخٌ اِلی یَومِ یُبعَثونَ)١. عالم برزخ، عالمى است میان دنیا و آخرت که مردگان تا قیامت در آن بسر می برند . برزخ ،فاصله و حائل میان دو چیز را گویند چنان که در این دو آیه به این معنا به کار رفته است:”او خدائی است که آب دو دریا را بهم آمیخت، دو دریایی که آب یکی از آن دو شیرین و گوارا است و آب دیگری شور و تلخ، و میان این دو آب ،برزخى(فاصله و حائلى)قرار داد تا همیشه از هم جدا باشند و به هم نیامیزند”٢؛و”میان آن دو دریا،برزخ و فاصله ای است که به حدود یکدیگر تجاوز نمی کنند و به هم نمی آمیزند”(بینهما برزخ لا یبغیان)٣.حیات برزخى،پس از مرگ انسان تا زمان نفخ صور ادامه دارد.در این حیات بنا بر شواهد قرآنى هم آثار روحى مانند فرح و شادمانی، حزن و اندوه، و هم آثار جسمانی مانند تنعم به رزق و انواع نعمت ها با واژه هایی چون فرحین،یستبشرون،یرزقون،بنعمه الله و…وجود دارد۴…
یکى دیگر از آیاتى که به برزخ ،تفسیر شده است ،آیه دو حیات و دو مرگ است:”گفتند :پروردگارا دوبار ما را میراندی، و دوبار زنده کردی”(قالوا ربنا أَمَتّنا اثنتین و أَحییتنا اثنتین)۵؛ که حیات و مرگ دوم به عالم برزخ ،تفسیر شده است.نمونه آن حیات شهیدان و شادمانى و تنعم و ارتزاق آنها در عالم برزخ است:”گمان مبر کسانی که در راه خدا کشته شدند، مردگانند! بلکه آنان زنده اند و نزد پروردگارشان (در عالم برزخ) روزی داده می شوند”(و لا تحسبن الذین قتلوا فی سبیل الله امواتا بل احیاء عند ربهم یرزقون)۶.امام صادق(ع) نیز عذاب منقطع کافران در دو نوبت صبح و شام را در آیه “آنان هر صبح و شام بر آتش عرضه مى شوند”(النار یعرضون علیها غدوا و عشیا)٧ را مربوط به عالم برزخ مى شمرند نه قیامت، زیرا در قیامت عذاب آنان متصل است و قطع نمى شود٨.از این آیات استفاده می شود که بعد از مرگ، عالم برزخ است تا روزی که مبعوث شوند و این برزخ، عالم قیامت نیست یعنی انسان پس از مرگ بلافاصله به روز قیامت منتقل نمی شود…
درعالم برزخ، مومنان صالحان در تنعم اند و گنهکاران مجازات هائى مى شوند به جهت پاک شدن تا در عالم قیامت سبکبارتر باشند و کافران هم در عذاب خواهند بود.امیرمومنان(ع)فرمود: “ارواح مؤمنان عالم، در برزخ در کنار چشمه ای از بهشت به نام «سلمی » زندگی می کنند”٩.ابوبصیر گوید: از امام صادق(ع)پرسیدم ارواح مؤمنین پس از مرگ در چه وضعند؟ فرمود:”در برزخ در میان غرفه هایی از بهشت به سر می برند، از خوراک بهشتی می خورند و از آب آن می نوشند و منتظر انجاز وعده پروردگار خود هستند”١٠؛ و به جمعى از شیعیان خود فرمود:” به خدا قسم ، تنها خطری که من بر شما احساس می کنم، مربوط به عالم برزخ است و چون قیامت شود و کار به دست ما برسد، ما بر کار شما از خودمان اولویت داریم”١١؛و فرمود:”مراد از برزخ همان عالم قبر می باشد و البته برای کافران هر آینه زندگی سختی در آنجاست؛به خدا سوگند که همانا قبر، باغی از باغهای بهشتی (برای مؤمنین) و یاحفره ای از حفره های آتش جهنم (برای کافران)می باشد”١٢…
در عالم برزخ، بدنى برزخى که شبیه همین بدن است به فرد داده مى شود ؛چنان که امام صادق(ع)فرمود در بدن هایی شبیه بدن هاى دنیا که بتوانند بخورند و بیاشامند(فى ابدانٍ کابدانهم)١٣و(فى قالبٍ کقالبه فى الدنیا فیأکلون و یشربون)١۴.امام سجاد (ع) هر روز جمعه مردم را موعظه می نمود و از آن جمله می فرمود: ای فرزند آدم از مرگ غافل مباش، به همین زودی قبض روح خواهی شد، و به منزلی منتقل می شوی، روح به تو باز گردانده می شود و دو فرشته منکر و نکیر برای سئوال بر تو وارد می شوند، و اول چیزی که می پرسند از پروردگار توست، آنگاه از پیامبری که به سوی تو فرستاده شده است، و از دینی که پذیرفته ای و از کتابی که تلاوت می کردی و از امامی که ولایت او را قبول کرده بودی؛آنگاه از عمرت می پرسند که در چه راهی آن را فانی کردی و از مال و ثروت که از کجا کسب نموده و در چه راهی مصرف نمودی؟١۵؛نزدیک به مفهوم همین حدیث از على(ع) در مورد پرسش از اعتقادات توسط دو فرشته نکیر و منکر،نقل شده است١۶ …
—————–
١.مومنون/١٠٠.
٢.فرقان/۵٣.
٣.رحمن/٢٠.
۴.آل عمران/١۶٩-١٧١.
۵.غافر/١١.
۶.آل عمران/١۶٩.
٧و٨.مومن/۴۶.
٩و١٠.بحارالانوار،ج ۶،ص۶١-٨٢.
١١.کافى،ج٣،ص٢۴٣.
١٢.بحارالانوار: ج۶،ص٢١٨.
١٣.بحارالانوار،ج۶،ص٢۶٨،ح١١٩.
١۴.همان،ح١٢۴.
١۵.بحار الانوار، ج۶،ص٢٢٣، باب احوال برزخ، حدیث٢۴ .
١۶.بحارج۶،ص٢٣٣،حدیث۴۶.
