کتاب اعمال یا نامه اعمال، یک پرونده کامل ،دقیق و گویا از کلیه کارهاى هر انسان در طول زندگى اوست به نوعى که اگر آن را به دست او بدهند و بخواند،نمى تواند آن را انکار نماید١. قرآن مى فرماید: وقتى کتاب اعمال به میان آید آنگاه بزهکاران را از آنچه در آن کتاب است بیمناک میبینی، و میگویند: ای وای بر ما، این چه نامه اى است که هیچ [کار] کوچک و بزرگی را فرو نگذاشته، جز اینکه همه را به حساب آورده است؟ و آنچه را انجام دادهاند حاضر یابند، و پروردگار تو به هیچ کس ستم روا نمیدارد”(وَ وُضِعَ الْکتَابُ فَتَرَی الْمُجْرِمِینَ مُشْفِقِینَ مِمَّا فِیهِ وَیقُولُونَ یا وَیلَتَنَا مَالِ هَٰذَا الْکتَابِ لَا یغَادِرُ صَغِیرَهً وَلَا کبِیرَهً إِلَّا أَحْصَاهَا ۚ وَ وَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا ۗ وَلَا یظْلِمُ رَبُّک أَحَدًا)٢.این نامه الاهى، بسیار گویاست و مطابق حق و حقیقت است:”این کتاب ماست که به حق با شما سخن میگوید؛ما آنچه را انجام میدادید نسخه برمیداشتیم!”(هَذَا کِتَابُنَا یَنطِقُ عَلَیْکُم بِالْحَقِّ إِنَّا کُنَّا نَسْتَنسِخُ مَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ)٣…
این نامه در قیامت در اختیار هریک از انسان ها قرار مى گیرد؛طبق آیات قرآن ، نامه اعمال افراد نیکوکار به دست راست شان داده میشود و نامه اعمال افراد بدکار به دست چپ شان۴. در مورد محتواى این نامه باید گفت که ثبت دقیق و جامع تمامی اعمال ما از نیک و بد است به طورى که کوچکترین خطا، لغزش و نقصانی در آن وجود ندارد.هر فعالیت و اثرى که افراد در دنیا از خود باقى گذاشته اند در آن نامه نوشته شده است: ما مردگان را زنده میکنیم و آنچه را از پیش فرستادهاند و تمام آثار آنها را مینویسیم”(إِنَّا نَحْنُ نُحْیِی الْمَوْتَى وَنَکْتُبُ مَا قَدَّمُوا وَ آثَارَهُمْ)۵. نویسندگان این نامه اعمال، دو فرشته اند که در طرف راست و چپ هر انسانی حاضرند و ماموریت ثبت همه اعمال انسان را دارند:”به خاطر بیاورید هنگامی که دو فرشته راست و چپ که ملازم انسان هستند اعمال او را دریافت میدارند. هیچ سخنی را انسان تلفظ نمیکند مگر آن که نزد آن فرشتهای مراقب و آماده برای انجام ثبت است”(إِذْ یَتَلَقَّى الْمُتَلَقِّیَانِ عَنِ الْیَمِینِ وَعَنِ الشِّمَالِ قَعِیدٌ مَا یَلْفِظُ مِن قَوْلٍ إِلَّا لَدَیْهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ)۶…
اما بعضى از اعمال را فقط خداوند متعال ثبت میکند و از روى رحمت و ستاریت خویش نمیگذارد که حتى فرشتگان او آگاهی یابند: ” و تو بالاى سر آنها نگهبان و شاهد بودى و آنچه بر ایشان مخفی بود و تو به رحمت خود آن را مخفی کردی و به فضل خود پوشاندی”(و کنت انت الرقیب علی من ورائهم والشاهد لما خفی عنهم و برحمتک اخفیته و بفضلک سترته)٧.این نامه را بیرون آورده و بر گردنش قرار دادهایم و آن را در برابر خود گشوده میبیند و به او مى گوئیم کتابت را بخوان! کافی است که امروز خود حسابگر خود باشی!(وَکُلَّ إِنسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَآئِرَهُ فِی عُنُقِهِ وَنُخْرِجُ لَهُ یَوْمَ الْقِیَامَهِ کِتَابًا یَلْقَاهُ مَنشُورًا اقْرَأْ کَتَابَکَ کَفَى بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ عَلَیْکَ حَسِیبًا)٨. دو نامه دیگر هم هست: یکى نامه ای که مربوط به امت هاست که مجموعه اعمال یک امت در آن جمع است:”هر امتى به سوى کتابش خوانده مىشود”(کُلُّ أُمَّهٍ تُدْعى إِلى کِتابِهَا)٩؛ و دیگرى که حاوى(وَوُضِعَ الْکِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِینَ مُشْفِقِینَ مِمَّا فِیهِ)١٠.این ثبت هاى جداگانه براى آن است که انسان ها بدانند امکان ندارد کاری از او سر بزند و روز قیامت حساب نشود…
قرآن کریم، با واژههای “کتاب”»، “زبر”، “طائر” و “امام مبین” از “نامه اعمال” یاد کرده است.از بعضی روایات استفاده میشود فرشتگان، کارهای خوب را سریع مینویسند؛ اما کارهای بد را چندین ساعت دیرتر ثبت میکنند، به این امید که فرد گناهکار توبه نماید یا کار نیکی انجام دهد که اثر آن کار بد را از بین ببرد١١.تذکر به این که دو فرشته ناظر اعمال انسان ها هستند و مامورند کارهاى آنها را ثبت کنند، خود یک عامل اخلاقى است که از حضور فرشتگان شرم کنند و گناه انجام ندهند. این نامه اعمال که در قیامت عرضه مى شود چیزی مانند ورق های کاغذ و دفتر و کتاب معمولی نیست زیرا اگر به شکل دفتر و اوراق باشد هزاران برگ لازم است که اعمال یک عمر را در آن بنویسند و چنین کتابی برای همه به آسانی قابل مطالعه نیست، در حالی که از آیات و روایات به خوبی استفاده میشود که اعمال انسان در آن چنان ثبت است که با یک نگاه می توان بر محتواى آن آگاه شد…
———————–
١.نساء/٩٨.
٢.کهف/۴٩.
٣.جاثیه/٢٩.
۴.حاقه/۱۹ و ۲۵؛ انشقاق/۷ و ۱۰.
۵.یس/١٢.
۶.ق/١٧-١٨.
٧.مفاتیح الجنان، دعای کمیل.
٨.إسراء/١٣و١۴.
٩.جاثیه/٢٨.
١٠.کهف/۴٩.
١١.صدوق، اعتقادات، ۱۳۶۱ش، ص۸۰.
